"Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ" là bốn bước cuối trong tám bước mà sách Đại học vạch ra: sửa mình, làm cho nhà ngay ngắn, trị nước, đem lại yên bình cho thiên hạ. Bốn bước đầu, ít được nhắc hơn, là cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm. Sách Đại học nói rõ: từ thiên tử đến thường dân, ai cũng lấy tu thân làm gốc.
Câu này quen thuộc đến mức hay bị dùng như câu đùa hoặc khẩu hiệu. Bài này đặt nó về đúng chỗ: sách Đại học là gì, ba cương lĩnh và tám điều mục gồm những gì, vì sao tu thân đứng ở giữa và được coi là gốc, chữ "tề gia" nghĩa là gì, và những giới hạn mà các nhà nghiên cứu chỉ ra ở mô hình này.
Sách Đại học và vị trí của câu này
Đại học vốn là một thiên trong Lễ ký. Đến đời Tống, các nhà Nho tách thiên này ra, và Chu Hy sắp xếp lại thành một phần "kinh" ngắn cùng mười chương "truyện" giải thích, rồi xếp Đại học vào đầu Tứ thư. Chu Hy cho rằng phần kinh là lời Khổng Tử do Tăng Tử thuật lại, phần truyện là ý của Tăng Tử do môn đồ ghi; các nhà nghiên cứu về sau có nhiều ý kiến khác về tác giả. Ông còn bổ sung một đoạn ông cho là bị thất lạc, giảng về cách vật trí tri.
Với người học Nho thời phong kiến, kể cả ở Việt Nam, Đại học thường là cuốn mở đầu khi bắt đầu đọc Tứ thư, vì nó trình bày gọn cả hệ thống: học để làm gì, bắt đầu từ đâu, đi tới đâu. Câu tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ nằm ngay trong phần kinh, ở đoạn trình bày tám bước theo hai chiều, đi ngược từ thiên hạ về tâm, rồi đi xuôi từ vật tới thiên hạ.
Câu nguyên văn theo chiều ngược, phiên âm phần đầu là: người xưa muốn làm sáng đức sáng ra khắp thiên hạ thì trước phải trị nước mình; muốn trị nước thì trước phải làm cho nhà mình ngay ngắn; muốn làm cho nhà ngay ngắn thì trước phải sửa mình; muốn sửa mình thì trước phải làm cho lòng ngay. Đoạn tiếp tục lùi về ý thành, về biết, về xét sự vật.
Ba cương lĩnh: học lớn để làm gì
Câu mở đầu sách Đại học nêu ba mục tiêu, thường gọi là ba cương lĩnh. Cần phân biệt với "tam cương" trong tam cương ngũ thường, vốn là một khái niệm khác hẳn.
- Minh minh đức — làm sáng cái đức sáng. Chữ "minh" thứ nhất là động từ, làm cho sáng; "minh đức" là cái đức sáng vốn có trong mỗi người. Học trước hết là để làm sáng lại cái tốt sẵn có trong mình.
- Thân dân, hay tân dân — thân với dân, hay làm cho dân mới. Nguyên văn trong Lễ ký là "thân dân". Trình Di và Chu Hy cho rằng chữ "thân" ở đây phải đọc là "tân", tức đổi mới, làm cho dân tự đổi mới. Vương Dương Minh đời Minh không đồng ý và giữ cách đọc "thân dân". Hai cách đọc dẫn tới hai sắc thái: một bên nhấn giáo hoá, một bên nhấn gần gũi, thương dân.
- Chỉ ư chí thiện — dừng ở chỗ hết sức tốt. Chữ "chỉ" là dừng, đứng vững. Mục tiêu là đạt tới điều tốt nhất và giữ được ở đó.
Ba cương lĩnh trả lời câu hỏi "học để làm gì", còn tám điều mục trả lời câu hỏi "làm theo trình tự nào". Đọc tám điều mục mà quên ba cương lĩnh thì dễ biến chúng thành danh sách việc cần làm, thiếu hướng đích.
Tám điều mục: đi từng bước từ trong ra ngoài
Tám điều mục được trình bày như một chuỗi, bước trước là điều kiện của bước sau. Cách giảng dưới đây theo hướng phổ biến của chú giải Chu Hy, có ghi chỗ các nhà Nho khác hiểu khác:
- Cách vật — xét đến cùng sự vật. Chu Hy hiểu là xét lý của từng sự vật; Vương Dương Minh hiểu là sửa cho ngay những ý niệm trong lòng. Đây là chỗ tranh luận lớn nhất trong lịch sử Nho học về sách Đại học.
- Trí tri — đẩy hiểu biết tới cùng. Chữ "trí" ở đây là đưa tới, khác với chữ trí là sáng suốt.
- Thành ý — làm cho ý thật. Đại học giảng thành ý là không tự lừa mình, như ghét mùi hôi, ưa sắc đẹp, tức thật lòng từ bên trong; người quân tử vì thế cẩn trọng cả khi ở một mình.
- Chính tâm — làm cho lòng ngay. Lòng đang giận, đang sợ, đang ham, đang lo thì không được ngay; tâm không ở đó thì nhìn mà không thấy, nghe mà không nghe, ăn mà không biết vị.
- Tu thân — sửa mình, tức đem lòng ngay vào hành vi, lời nói, quan hệ hằng ngày.
- Tề gia — làm cho nhà ngay ngắn, hoà thuận, có nền nếp.
- Trị quốc — trị nước, mở rộng cách đối xử trong nhà ra việc chung.
- Bình thiên hạ — làm cho thiên hạ yên bình, đúng như ba cương lĩnh hướng tới.
Bốn bước đầu là tu dưỡng bên trong, bốn bước sau là mở rộng ra ngoài. Tu thân đứng ở chỗ bản lề: nó là kết quả của bốn bước trong và là nền của bốn bước ngoài.
Vì sao tu thân là gốc
Đại học viết: từ thiên tử đến thường dân, hết thảy đều lấy tu thân làm gốc; gốc loạn mà ngọn trị là điều không có. Câu này có hai ý quan trọng. Thứ nhất, nó áp dụng cho mọi người, không chỉ cho người cầm quyền: thường dân cũng tu thân, vì ai cũng có nhà, có làng, có quan hệ để giữ. Thứ hai, nó đặt trách nhiệm ở chính mình trước khi đòi hỏi ở người khác.
Phần truyện của Đại học diễn ý này rất cụ thể. Người ta thường thiên lệch với người mình thân, với người mình ghét, với người mình kính, với người mình thương; vì thế ít ai thương mà biết cái xấu của người mình thương, ghét mà biết cái tốt của người mình ghét. Sách dẫn câu ngạn ngữ: người ta không biết cái xấu của con mình, không biết lúa nhà mình đã tốt. Tu thân là sửa chính những thiên lệch ấy, và chỉ khi sửa được thì mới đối xử công bằng với người trong nhà.
Logic này giải thích vì sao trong Nho giáo, đạo đức cá nhân và việc chung không tách rời. Một người không giữ được mình thì không giữ được nhà, không giữ được nhà thì khó làm được việc lớn. Đây là lý do câu tu thân, tề gia hay được dùng để khuyên người trẻ: trước khi muốn thay đổi điều gì bên ngoài, hãy bắt đầu từ thói quen, lời nói và cách đối xử của chính mình.
Hiểu phổ biến và nghĩa trong sách Đại học
Câu tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ đi vào lời ăn tiếng nói của người Việt, có khi kèm cả cách hiểu lệch hoặc câu đùa. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hiểu thường gặp và nghĩa trong sách.
| Bước | Cách hiểu thường gặp | Nghĩa trong sách Đại học |
|---|---|---|
| Tu thân | Sống đứng đắn, không rượu chè | Sửa mình từ ý, từ lòng ra hành vi; cụ thể là sửa những thiên lệch trong cách nhìn người |
| Tề gia | Lo cho nhà đủ ăn, quản vợ con | Làm cho nhà ngay ngắn, hoà thuận, có nền nếp, bằng cách làm gương |
| Trị quốc | Việc của người làm quan | Mở rộng nếp hiếu, đễ, từ trong nhà ra việc chung; Đại học nói người không dạy được nhà mình mà dạy được người khác là không có |
| Bình thiên hạ | Làm việc lớn, nổi danh | Đem lại yên bình chung, gắn với ba cương lĩnh và "đạo khiết củ" (đạo cái thước vuông) mà Đại học giảng là lấy lòng mình đo lòng người |
| Cả câu | Phải lần lượt xong bước này mới tới bước kia | Các bước gắn với nhau như gốc và ngọn; tu dưỡng là việc suốt đời, không có lúc "xong" |
Chữ "tề" trong tề gia thường bị hiểu là cai quản. Nghĩa gốc của chữ là ngay ngắn, đều đặn; tề gia là làm cho nhà vào nếp, không phải nắm quyền trong nhà.
Giá trị và giới hạn của mô hình tám bước
Giá trị dễ thấy nhất của mô hình là nó đặt trách nhiệm cá nhân lên đầu và nối liền đời sống riêng với đời sống chung. Ai cũng có thể bắt đầu ở bước của mình, dù không làm quan, không có quyền gì. Với người làm cha mẹ, thầy cô, người quản lý, nó nhắc rằng ảnh hưởng của mình đến từ cách mình sống hơn là từ lời mình nói.
Nhiều nhà nghiên cứu cũng chỉ ra giới hạn. Mô hình này giả định rằng người có đức sẽ trị được nhà, trị được nước, và ít bàn đến thiết chế, luật lệ, cơ chế kiểm soát quyền lực. Trong lịch sử, việc đặt toàn bộ trật tự xã hội lên đạo đức của người đứng đầu có lúc dẫn tới việc khi người đứng đầu không có đức thì không còn gì để dựa. Mô hình gia đình trong "tề gia" cũng mang dấu ấn của xã hội gia trưởng, nơi người đàn ông đứng đầu nhà là trung tâm.
Đọc hôm nay, nhiều người giữ lại phần cốt lõi: sửa mình trước, giữ nhà hoà thuận, rồi mới nói việc lớn; và bổ sung những gì mô hình cổ thiếu, như vai trò bình đẳng của các thành viên trong nhà và vai trò của luật lệ trong việc chung. Cách đọc ấy vừa tôn trọng văn bản gốc, vừa không bắt văn bản gánh những điều nó không được viết ra để giải quyết. Với một học sinh gặp câu này trong bài Giáo dục công dân hay Ngữ văn, điều đáng nhớ nhất có lẽ là thứ tự gốc ngọn: muốn sửa điều gì lớn, hãy xem mình đã sửa được điều gì nhỏ trong chính mình chưa. Đó là phần của sách Đại học mà hầu như không ai phản đối.
Câu hỏi thường gặp
Câu tu thân tề gia trị quốc bình thiên hạ có trong sách nào?
Câu nằm trong phần kinh của sách Đại học, một thiên của Lễ ký về sau được Chu Hy xếp đầu Tứ thư. Đây là bốn bước cuối trong tám điều mục: cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.
Ba cương lĩnh của sách Đại học có phải là tam cương không?
Không. Ba cương lĩnh là minh minh đức, thân dân hoặc tân dân, chỉ ư chí thiện, nói về mục tiêu của việc học lớn. Tam cương trong tam cương ngũ thường là ba mối quan hệ quân thần (vua với người làm quan), cha con, chồng vợ, được hệ thống hoá thời Hán.
Thân dân hay tân dân mới đúng?
Nguyên văn trong Lễ ký là thân dân. Trình Di và Chu Hy cho rằng nên đọc là tân dân, tức làm cho dân đổi mới, và bản chú giải của Chu Hy được dùng trong khoa cử. Vương Dương Minh giữ cách đọc thân dân. Đến nay cả hai cách đọc đều có người theo.
Tề gia có nghĩa là người đàn ông quản lý gia đình không?
Chữ tề nghĩa gốc là ngay ngắn, đều đặn. Tề gia là làm cho nhà vào nếp, hoà thuận, chủ yếu bằng cách người trên làm gương. Trong bối cảnh lịch sử, sách nói với người đàn ông đứng đầu nhà, nhưng tinh thần ấy ngày nay có thể áp dụng cho mọi thành viên.
Có phải tu thân xong mới được tề gia không?
Không nên hiểu như các bước tuần tự phải hoàn thành. Đại học dùng hình ảnh gốc và ngọn: tu thân là gốc, tề gia, trị quốc là ngọn, gốc và ngọn cùng lớn. Tu dưỡng là việc suốt đời, trong khi đó người ta vẫn sống với gia đình và cộng đồng.
Nên đọc sách Đại học bản nào?
Sách khá ngắn, có thể đọc trong vài buổi. Nên chọn bản có nguyên văn phiên âm, dịch nghĩa và chú giải, tốt nhất là ghi rõ theo chú giải của Chu Hy hay theo bản Lễ ký, vì thứ tự và một số chữ giữa hai bản khác nhau.