Chuyên mục
Khám phá nội dung theo từng chủ đề
Nho giáo là gì: nhập môn và các thời Nho học
Nho giáo là gì, gọi Nho gia, Nho giáo, Nho học, Khổng giáo khác nhau ở đâu; Nho giáo có phải một tôn giáo không (hai cách hiểu, tế Khổng, tế Nam Giao); các giai đoạn Nho học Trung Hoa: Nho Tiên Tần, Tần Thủy Hoàng đốt sách và Hán Nho (Đổng Trọng Thư, độc tôn Nho thuật), Tống Nho – Lý học (Trình Di, Trình Hạo, Chu Hy), Tâm học Vương Dương Minh, khảo chứng học đời Thanh; Nho giáo ở Triều Tiên, Nhật Bản; Tam giáo Nho – Phật – Lão khác nhau và đan xen thế nào; thuật ngữ hay gặp.
10 bài viếtKhổng Tử, Mạnh Tử và các môn đồ
Khổng Tử là ai theo sử liệu (Sử ký – Khổng Tử thế gia, Luận ngữ): xuất thân ở nước Lỗ, làm quan, chu du các nước, dạy học "hữu giáo vô loại", san định kinh sách; các môn đồ hay được nhắc (Nhan Hồi, Tử Lộ, Tử Cống, Tăng Sâm, Tử Hạ…) và vai trò của họ; Tử Tư; Mạnh Tử và thuyết tính thiện, "dân vi quý"; Tuân Tử và thuyết tính ác; Khổng Tử trong mắt người Việt (Đức Thánh Khổng, tượng thờ ở Văn Miếu); tách người thật khỏi giai thoại và hình ảnh thần thánh hoá.
10 bài viếtTứ thư Ngũ kinh: đọc gì, đọc thế nào
Tứ thư (Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh Tử) và Ngũ kinh (Thi, Thư, Lễ, Dịch, Xuân Thu; Nhạc kinh thất truyền nên từng gọi Lục kinh): mỗi bộ nói gì, ai soạn, chia thiên chương ra sao; Chu Hy gom Tứ thư và "Tứ thư tập chú" thành sách thi; người mới nên đọc bộ nào trước; các bản dịch tiếng Việt quen thuộc và cách chọn bản (có nguyên văn, phiên âm, chú giải); đọc kinh điển cho học sinh, cho người đi làm; Hiếu kinh, Tam tự kinh, Minh tâm bảo giám — sách nhập môn của trẻ xưa khác Tứ thư thế nào.
10 bài viếtNhân, lễ, nghĩa, trí, tín và các khái niệm cốt lõi
Mỗi bài một khái niệm, giảng từ kinh điển ra đời sống: nhân (người với người, "kỷ sở bất dục"), lễ (lễ nghi và lễ là trật tự), nghĩa và lợi, trí, tín; hiếu và đễ theo Luận ngữ, Hiếu kinh; trung và thứ; quân tử – tiểu nhân; chính danh; trung dung không phải "ba phải"; tu thân – tề gia – trị quốc – bình thiên hạ trong Đại học; chữ Hán – nghĩa Hán Việt của từng khái niệm và vì sao dịch sang tiếng Việt hay lệch nghĩa.
10 bài viếtTam cương ngũ thường, tam tòng tứ đức hiểu cho đúng
Tam cương (quân – thần, phụ – tử, phu – phụ), ngũ thường, ngũ luân: xuất xứ (ngũ luân trong Mạnh Tử; tam cương thành hệ thời Hán), khác nhau thế nào; tam tòng tứ đức, công – dung – ngôn – hạnh từ sách nào và được nhà nước phong kiến dùng ra sao; trọng nam khinh nữ, gia trưởng có phải "lỗi của Khổng Tử"; Bộ luật Hồng Đức và quyền của phụ nữ thời Lê; giữ được gì, bỏ gì khi dạy con hôm nay; tam cương ngũ thường trong đề thi, bài học Giáo dục công dân, Lịch sử.
10 bài viếtNho giáo ở Việt Nam qua các triều
Nho học vào Việt Nam thời Bắc thuộc (Sĩ Nhiếp được gọi "Nam giao học tổ" — nói rõ cách gọi của sử cũ); thời Lý – Trần Tam giáo cùng thịnh; Lê sơ, Lê Thánh Tông và Nho giáo thành hệ tư tưởng chính; Mạc, Lê trung hưng; nhà Nguyễn, Minh Mạng và Nho học cuối mùa; Nho giáo ở làng xã (hương ước, văn chỉ, hội tư văn, đình làng); Nho với Phật, Đạo và tín ngưỡng bản địa ở Việt Nam khác Trung Hoa chỗ nào; chữ Hán, chữ Nôm và vai trò nhà nho; Nho học suy tàn và Đông Kinh Nghĩa Thục, phong trào Duy Tân.
10 bài viếtKhoa cử, học vị và trạng nguyên
Thi Hương, thi Hội, thi Đình thi những gì (kinh nghĩa, chế, chiếu, biểu, văn sách, thơ phú), mấy trường, chấm thế nào; học vị tú tài, cử nhân, hương cống, tiến sĩ, phó bảng; tam khôi (trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa) và tam nguyên, hoàng giáp; vì sao nhà Nguyễn không lấy trạng nguyên; trường làng, thầy đồ, Quốc Tử Giám và giám sinh; bia tiến sĩ như hồ sơ khoa bảng (ghi gì, đọc thế nào, di sản tư liệu); làng khoa bảng; gian lận trường thi và luật trường quy; khoa cử và học hành hôm nay.
10 bài viếtDanh nho Việt Nam
Mỗi bài một nhà nho hoặc một nhóm, góc HỌC VẤN – TƯ TƯỞNG – NGƯỜI THẦY: Chu Văn An và bộ Tứ thư thuyết ước (đã thất truyền); Nguyễn Trãi với tư tưởng nhân nghĩa; Thân Nhân Trung và câu "hiền tài là nguyên khí quốc gia" trên bia 1442 (văn bia khắc năm 1484); Nguyễn Bỉnh Khiêm dạy học ở am Bạch Vân; Lê Quý Đôn và các bộ sách; Ngô Thì Nhậm và chỗ gặp Nho – Thiền; La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp; Nguyễn Đình Chiểu và đạo làm người; nhà nho thời Duy Tân (Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng); nhà nho đi dạy học, bốc thuốc, làm thầy đồ khi không ra làm quan.
10 bài viếtLời Khổng Tử: trích đúng và những câu bị gán nhầm
Những câu Luận ngữ hay được dẫn ("Học nhi thời tập chi", "Ôn cố nhi tri tân", "Tam nhân hành tất hữu ngã sư", "Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân", "Học nhi bất tư tắc võng"…): nguyên câu Hán Việt, nghĩa, thiên nào, ngữ cảnh; câu trên mạng gán cho Khổng Tử mà không có trong kinh điển, câu của người khác bị gán nhầm (vd. "Học, học nữa, học mãi") và cách tự kiểm; "Tiên học lễ, hậu học văn" và các câu khẩu hiệu trường học: gốc từ đâu, các ý kiến; câu Mạnh Tử, Đại học, Trung dung hay gặp; dùng câu Khổng Tử trong bài văn, bài phát biểu cho đúng.
10 bài viếtNho giáo hôm nay: gia đình, nhà trường, giá trị và hạn chế
Nếp Nho trong gia đình Việt hôm nay: hiếu thảo, kính trên nhường dưới, xưng hô, con trưởng, dâu – rể; tôn sư trọng đạo và quan hệ thầy – trò, phụ huynh – nhà trường; học vì thi, bằng cấp, "sĩ diện" – gốc từ đâu; trọng văn khinh nghề, trọng nam khinh nữ, gia trưởng — phần nào là Nho, phần nào không; các phê phán Nho giáo đầu thế kỷ 20 (Phan Châu Trinh, Ngũ Tứ 1919 như sự kiện tư tưởng); giá trị còn dùng được (tự tu dưỡng, học suốt đời, chữ tín trong làm ăn); dạy con về Nho giáo không giáo điều.
10 bài viết