Trung dung là gì: đúng mực chứ không phải "ba phải" hay "hoà cả làng"

Trung dung trong Nho giáo là đạo đúng mực: làm vừa đúng điều cần làm trong từng hoàn cảnh, không thái quá, không bất cập, và giữ được điều đó một cách bền bỉ trong đời thường. Nó không có nghĩa là đứng giữa hai bên cho an toàn, càng không phải "ba phải", ai nói gì cũng gật. Chính Khổng Tử gọi loại người xuề xoà, ai cũng vừa lòng là "kẻ cắp của đức".

Bài này giải thích nghĩa hai chữ trung và dung, những câu Luận ngữ về trung dung, khái niệm "trung" và "hoà" trong sách Trung dung, chữ "thời trung" và "quyền" giúp trung dung không thành cứng nhắc, rồi chỉ ra vì sao trung dung hay bị hiểu thành thái độ né tránh. Sách Trung dung như một tác phẩm được giới thiệu riêng; ở đây bàn trung dung như một khái niệm đạo đức.

Trung là gì, dung là gì

Chữ trung là giữa, nhưng không phải giữa theo kiểu chia đôi đoạn thẳng. Trung là đúng chỗ, trúng đích, không lệch về phía nào so với điều đúng. Chữ dung có hai cách hiểu chính. Theo cách giảng của Trình Di đời Tống, được Chu Hy dẫn ở đầu sách chú giải: không lệch gọi là trung, không đổi gọi là dung; trung là đạo chính của thiên hạ, dung là lý cố định của thiên hạ. Cách hiểu thứ hai coi dung là bình thường, thường ngày, tức trung dung là đạo đúng mực trong những việc tầm thường hằng ngày.

Hai cách hiểu không loại trừ nhau. Cả hai đều nhấn mạnh rằng trung dung không phải hành động phi thường một lần, mà là sự đúng mực bền bỉ trong việc ăn, việc nói, việc đối xử với người. Điều này giải thích vì sao Khổng Tử cho rằng trung dung là đức cao nhất mà lại hiếm người giữ được lâu: làm đúng một lần dễ, làm đúng mỗi ngày mới khó.

Cần phân biệt chữ trung trong trung dung với chữ trung trong "trung thành", "trung thứ". Âm Hán Việt giống nhau nhưng chữ khác nhau. Trung trong trung dung là ở giữa, trúng; trung trong trung thành là hết lòng. Đọc nhầm dễ dẫn tới hiểu trung dung thành trung thành với một phía nào đó.

Những câu Luận ngữ về trung dung

"Trung dung chi vi đức dã, kỳ chí hỹ hồ! Dân tiên cửu hỹ" — trung dung là đức tột bậc, người ta ít có đã lâu rồi (thiên Ung Dã). Đây là lần duy nhất từ "trung dung" xuất hiện trong Luận ngữ. Khổng Tử vừa đề cao, vừa than rằng ít ai giữ được.

"Quá do bất cập" — thái quá cũng như không tới (thiên Tiên tiến). Tử Cống hỏi trong hai bạn học Sư và Thương ai hơn. Khổng Tử nói Sư thì quá, Thương thì chưa tới. Tử Cống hỏi vậy Sư hơn chăng, Khổng Tử đáp quá cũng như chưa tới. Đây là câu giải thích trung dung dễ hiểu nhất.

"Ngô khấu kỳ lưỡng đoan nhi kiệt yên" — hỏi hai đầu của vấn đề rồi xét cho cùng (thiên Tử Hãn). Khổng Tử tự nói ông không biết gì nhiều, có người quê hỏi thì ông hỏi lại hai đầu của việc ấy rồi xét cho cùng. Trung dung bắt đầu từ việc nhìn đủ hai phía chứ không phải chọn bừa ở giữa.

"Bất đắc trung hành nhi dữ chi, tất dã cuồng quyến hồ" — không được người trung hành để cùng, thì phải chọn người cuồng hoặc người quyến (thiên Tử Lộ). Người cuồng hăng hái tiến lên, người quyến giữ mình không làm điều xấu. Khổng Tử thà chọn hai kiểu người có lập trường này còn hơn chọn người xuề xoà. Câu này bác bỏ trực tiếp cách hiểu trung dung là ba phải.

Trung dung không phải ba phải: chuyện "hương nguyện"

Thiên Dương Hoá chép một câu ngắn mà rất nặng: "hương nguyện, đức chi tặc dã", hạng người hiền lành giả trong làng là kẻ cắp của đức. Hương nguyện là người ai trong làng cũng khen là tốt, vì người ấy không bao giờ làm mất lòng ai, gặp đúng cũng gật, gặp sai cũng gật.

Mạnh Tử giảng kỹ hơn câu này ở thiên Tận tâm. Theo ông, hạng hương nguyện muốn chê thì không tìm ra chỗ chê, muốn chỉ trích thì không tìm ra chỗ chỉ trích, hùa theo thói thường, hợp với đời ô trọc, ở thì có vẻ trung tín, làm thì có vẻ liêm khiết, ai cũng ưa, tự mình cũng cho là phải, nhưng không thể cùng vào đạo được. Khổng Tử ghét hạng ấy vì nó giống đức mà không phải đức, dễ làm người ta nhầm.

Đây chính là chỗ phân biệt trung dung với ba phải. Ba phải là tránh lập trường để khỏi va chạm. Trung dung là có lập trường rất rõ, đó là điều đúng mực, và vì thế có lúc phải nói không, phải chọn một phía. Người giữ trung dung có thể bị nhiều người không ưa, trong khi người ba phải thì ai cũng ưa. Cách hiểu trung dung thành "dĩ hoà vi quý" theo nghĩa né va chạm, hay "hoà cả làng", là một trong những lệch lạc phổ biến nhất khi người ta nhắc đến Nho giáo.

Trung và hoà trong sách Trung dung: đúng mực với cảm xúc

Chương đầu sách Trung dung định nghĩa trung và hoà bằng cảm xúc: mừng, giận, buồn, vui khi chưa phát ra gọi là trung; phát ra mà đều trúng mức gọi là hoà. Trung là gốc lớn của thiên hạ, hoà là đạo thông suốt của thiên hạ. Đạt tới trung hoà thì trời đất yên vị, muôn vật sinh trưởng.

Phần vũ trụ ở cuối câu thuộc về cách nói của sách cổ. Phần đầu thì rất gần với đời thường: Nho giáo không đòi người ta không được giận, không được buồn, mà đòi giận đúng lúc, đúng mức, đúng người. Một người không bao giờ giận trước điều bất công không phải người trung hoà, mà là người không phát được đúng tiết. Một người giận quá mức trước chuyện nhỏ cũng lệch.

Đọc như vậy, trung dung là một kỹ năng sống có thể tập luyện: nhận ra cảm xúc của mình trước khi nó bật ra, và chọn cách bày tỏ vừa với việc. Nhiều nhà giáo dục ngày nay thấy chỗ này gần với điều tâm lý học gọi là điều hoà cảm xúc, dù hai hệ thống xuất phát từ những nền khác nhau.

Thời trung và quyền: trung dung không phải công thức cố định

Sách Trung dung có câu: người quân tử giữ trung dung là người quân tử mà biết thời trung, tức đúng mực theo từng thời, từng lúc. Mạnh Tử khen Khổng Tử là "bậc thánh biết thời" (thiên Vạn Chương): nên làm quan thì làm, nên thôi thì thôi, nên ở lâu thì ở, nên đi nhanh thì đi. Điều đúng mực hôm nay có thể không còn đúng mực ngày mai.

Mạnh Tử còn phê phán một kiểu trung dung máy móc. Thời ông, có Dương Chu chủ trương vì mình, Mặc Địch chủ trương thương tất cả như nhau, và có Tử Mạc chọn đứng ở giữa hai người. Mạnh Tử nói giữ ở giữa thì gần đúng, nhưng giữ ở giữa mà không có "quyền", tức không biết cân nhắc theo hoàn cảnh, thì cũng như giữ một chiều, vì làm hại đạo, nắm lấy một mà bỏ trăm (thiên Tận tâm).

Chữ "quyền" vốn là quả cân, ý là cân nhắc. Trung dung đòi hỏi cân nhắc thật sự trong từng trường hợp, không phải chọn điểm giữa của hai cực một cách cơ học. Vì vậy trung dung gắn chặt với trí: phải hiểu việc, hiểu người thì mới biết đâu là đúng mực.

Tập trung dung trong đời thường

Trung dung nghe trừu tượng nhưng lại là đức gắn với việc nhỏ hằng ngày nhất. Một vài cách tập theo đúng tinh thần kinh điển, dùng được cho cả người lớn lẫn khi dạy con:

• Hỏi hai đầu trước khi kết luận. Gặp một chuyện tranh cãi trong nhà hay ở chỗ làm, nghe đủ lý do của cả hai bên trước khi nói ý mình, như cách Khổng Tử "khấu kỳ lưỡng đoan".
• Phân biệt nhường nhịn với im lặng trước điều sai. Nhường trong chuyện nhỏ là hợp lễ; im lặng trước điều sai để giữ hoà khí là bước sang phía hương nguyện.
• Tập giận đúng mức. Sách Trung dung không bảo đừng giận, mà bảo phát ra cho trúng mức. Dừng một nhịp trước khi nói lúc đang bực là một cách tập đơn giản.
• Đừng nhầm "làm nhiều" với "làm đúng". Quá do bất cập: học quá sức, làm quá giờ, chiều con quá mức đều là lệch, dù xuất phát từ ý tốt.
• Xem lại quyết định khi hoàn cảnh đổi. Thời trung nghĩa là điều đúng mực hôm qua có thể cần điều chỉnh hôm nay; giữ nguyên chỉ vì đã quyết là chấp nhất.

Những gợi ý này không phải công thức, vì chính trung dung không chấp nhận công thức cố định. Chúng chỉ là chỗ bắt đầu để mỗi người tự cân nhắc trong hoàn cảnh của mình.

Trung dung, ba phải, cực đoan: phân biệt bằng tình huống

Bảng dưới dùng một ví dụ giả định để thấy ba thái độ khác nhau thế nào: trong một cuộc họp gia đình bàn việc tổ chức đám giỗ, hai người có ý kiến trái ngược về quy mô.

Kết quả của trung dung có khi trùng với một trong hai phương án ban đầu, có khi là phương án thứ ba. Điểm khác nằm ở cách đi tới quyết định, không ở chỗ quyết định nằm ở giữa.

Câu hỏi thường gặp

Trung dung có phải là đứng giữa hai bên không?

Không. Trung là đúng mực, trúng chỗ cần trúng, không phải điểm chính giữa hai cực. Mạnh Tử phê phán người chỉ biết giữ ở giữa mà không biết cân nhắc theo hoàn cảnh. Có lúc đúng mực là đứng hẳn về một phía.

Hương nguyện là gì?

Hương nguyện là hạng người làng ai cũng khen vì không bao giờ làm mất lòng ai, đúng sai gì cũng thuận theo. Luận ngữ gọi đó là kẻ cắp của đức, vì nó giống đức mà không phải đức. Đây là hình ảnh đối lập với người giữ trung dung.

Câu quá do bất cập nghĩa là gì?

Nghĩa là thái quá cũng như không tới, đều là không đúng mực. Câu nằm trong thiên Tiên tiến của Luận ngữ, khi Tử Cống hỏi trong hai bạn học ai hơn. Khổng Tử không coi người làm quá là hơn người làm chưa tới.

Trung dung và trung thứ có liên quan không?

Hai chữ trung khác nhau. Trung trong trung dung là ở giữa, đúng mực. Trung trong trung thứ là hết lòng. Trung thứ là cách thực hành chữ nhân, còn trung dung là đức đúng mực. Hai khái niệm bổ sung nhau nhưng không phải một.

Sách Trung dung do ai viết?

Truyền thống cho rằng sách do Tử Tư, cháu nội Khổng Tử, soạn. Sách vốn là một thiên trong Lễ ký, về sau được Chu Hy xếp vào Tứ thư. Các nhà nghiên cứu hiện đại có nhiều ý kiến về thời điểm và tác giả, nên khi dẫn bạn nên ghi theo tên sách.

Áp dụng trung dung khi phải ra quyết định khó thế nào?

Một cách thực tế theo tinh thần Luận ngữ là hỏi đủ hai đầu của vấn đề, xét hoàn cảnh cụ thể, rồi chọn điều đúng mực và nói rõ lý do. Tránh chọn điểm giữa chỉ để không ai phật lòng, vì đó là ba phải chứ không phải trung dung.