Tăng Tử và Tử Tư: dòng truyền từ Khổng Tử đến Mạnh Tử và chữ "đạo thống"

Tăng Tử (Tăng Sâm) là học trò nhỏ tuổi của Khổng Tử, nổi tiếng về chữ hiếu và sự tự xét mình; Tử Tư (Khổng Cấp) là cháu nội Khổng Tử, được Sử ký ghi là tác giả sách Trung dung. Truyền thống Nho học đời Tống, đặc biệt là Chu Hy, xếp họ vào một chuỗi truyền đạo: Khổng Tử truyền cho Tăng Tử, Tăng Tử truyền cho Tử Tư, môn nhân Tử Tư truyền cho Mạnh Tử. Chuỗi này gọi là "đạo thống", và nó quyết định thứ tự bốn cuốn Tứ thư lẫn thứ tự thờ tứ phối ở Văn Miếu.

Bài này kể hai con người ấy theo những gì sử liệu ghi được, rồi giải thích "đạo thống" là gì, ai dựng nên nó và vì sao giới nghiên cứu hôm nay coi nó là một cách nhìn của đời sau chứ không phải dòng truyền đã được kiểm chứng. Nội dung sách Đại học, Trung dung có bài riêng ở danh mục Tứ thư Ngũ kinh; ở đây chỉ nhắc khi cần để hiểu người.

Tăng Tử là ai: người học trò "chậm" mà đi xa

Tăng Sâm, tên chữ Tử Dư, người nước Lỗ, kém Khổng Tử bốn mươi sáu tuổi theo Sử ký. Cha ông là Tăng Điểm, cũng là học trò của Khổng Tử, người trong một buổi ngồi hầu đã nói chí của mình chỉ là cuối xuân cùng mấy người bạn tắm sông Nghi, hóng gió ở đàn Vũ Vu rồi hát mà về, và được thầy tán thành. Như vậy hai cha con cùng học một thầy.

Thiên Tiên tiến có câu thầy nhận xét bốn học trò, trong đó nói Sâm thì chậm. Chữ này không hẳn là chê; nó chỉ một người tiếp thu từ từ, chắc chắn. Chính người học trò "chậm" ấy lại là người được ghi lại khi thầy nói đạo của ta lấy một điều mà xuyên suốt; các học trò khác chưa hiểu, Tăng Tử giải thích đạo của thầy chỉ là trung và thứ mà thôi. Đoạn ở thiên Lý nhân này là một trong những chìa khoá được bàn nhiều nhất của Nho học.

Tăng Tử cũng gắn với thói quen tự xét mình mỗi ngày, câu mà nhiều người Việt thuộc; câu ấy và cách dùng hôm nay đã được bàn ở nơi khác nên ở đây chỉ nhắc một dòng. Điều đáng nói hơn là trong Luận ngữ, ông là một trong hai học trò thường được gọi bằng chữ "Tử" kính trọng, và có hẳn một chuỗi đoạn ghi lời ông ở thiên Thái Bá, như câu kẻ sĩ không thể không rộng lượng và cứng cỏi, vì gánh nặng mà đường xa. Điều đó khiến nhiều học giả đoán rằng học trò của Tăng Tử đã tham gia biên soạn sách.

Ba câu chuyện về Tăng Tử và chỗ chắc của từng chuyện

Mở chân tay ra xem. Thiên Thái Bá của Luận ngữ chép khi Tăng Tử ốm nặng, ông gọi học trò bảo mở chăn xem chân tay mình, rồi nói từ nay ông biết mình đã thoát khỏi lo âu. Ý là ông đã giữ thân thể nhận từ cha mẹ cho vẹn toàn đến cuối đời, một cách hiểu chữ hiếu rất đặc trưng của ông. Đây là nguồn sớm, khá chắc.

Đổi chiếu trước khi mất. Sách Lễ ký, thiên Đàn Cung, kể lúc hấp hối Tăng Tử nằm trên chiếc chiếu đẹp vốn dành cho hàng đại phu do người khác biếu; một người hầu nhỏ nhắc, ông bảo con trai phải đổi chiếu cho đúng phận, đổi xong thì mất. Chuyện "Tăng Tử dịch trách" thành điển cố về việc giữ lễ đến phút cuối. Nguồn là Lễ ký, biên soạn muộn hơn Luận ngữ.

Giết lợn giữ lời với con. Sách Hàn Phi Tử kể vợ Tăng Tử dỗ con rằng ở nhà rồi mẹ đi chợ về giết lợn cho ăn; về nhà, Tăng Tử định giết lợn thật, vợ ngăn vì chỉ nói đùa, ông đáp không thể lừa trẻ, mẹ lừa con thì con sẽ học lừa người. Truyện này từ một sách của Pháp gia, viết sau nhiều thế hệ, nên đọc như ngụ ngôn về chữ tín trong dạy con hơn là sự việc có thật.

Một chuyện hay bị gán nhầm. Câu chuyện mẹ Tăng Sâm nghe ba người báo "Tăng Sâm giết người" thì bỏ khung cửi chạy trốn, trong Chiến quốc sách, nói về một người trùng tên giết người, không phải Tăng Tử. Truyện được kể để nói sức mạnh của lời đồn, không nói về phẩm hạnh của Tăng Tử.

Tử Tư: cháu nội Khổng Tử và sách Trung dung

Tử Tư tên là Khổng Cấp, con của Khổng Lý, tức cháu nội Khổng Tử. Cha ông mất trước ông nội, nên Tử Tư lớn lên khi Khổng Tử đã già; ông có lẽ còn nhỏ khi ông nội mất. Thiên Khổng Tử thế gia của Sử ký ghi Tử Tư từng gặp khốn ở nước Tống và soạn sách Trung dung. Sách Mạnh Tử nhắc ông vài lần, trong đó có chuyện vua Lỗ Mục công rất kính trọng ông nhưng cách đối đãi khiến ông không vui, vì người hiền cần được dùng chứ không chỉ được biếu xén.

Bộ sách mang tên Tử Tư Tử được thư mục đời Hán ghi lại, nhưng đã thất truyền. Từ cuối thế kỷ 20, việc khai quật thẻ tre thời Chiến Quốc, nổi tiếng nhất là ở Quách Điếm, tỉnh Hồ Bắc, đã đem lại một số văn bản mà nhiều học giả cho là liên quan đến học phái của Tử Tư. Các văn bản ấy cho thấy giữa thời Khổng Tử và Mạnh Tử có một giai đoạn tư tưởng phong phú mà trước đây gần như không biết đến. Kết luận cụ thể về tác giả từng văn bản vẫn đang được tranh luận.

Việc ghi Tử Tư là tác giả Trung dung cũng không được mọi người chấp nhận nguyên vẹn. Từ đời Tống đã có học giả nhận thấy trong sách có những đoạn mang dấu thời Tần – Hán. Quan điểm phổ biến hiện nay là sách có lõi gắn với học phái Tử Tư và được bổ sung về sau. Khi viết, cách an toàn là nói "theo truyền thống" hoặc "theo Sử ký, Tử Tư soạn Trung dung".

Đạo thống: chuỗi truyền đạo do đời sau dựng nên

"Đạo thống" là khái niệm chỉ dòng truyền chân chính của đạo Nho. Bảng dưới tóm những mắt xích chính và cách mỗi mắt xích được gắn với một cuốn sách trong Tứ thư.

Ý tưởng chuỗi truyền đạo đã có mầm từ Hàn Dũ đời Đường, người cho rằng đạo truyền đến Mạnh Tử thì đứt. Các nhà Nho đời Tống, đặc biệt là Chu Hy, hoàn thiện chuỗi này và đặt mình vào vị trí người nối lại.

Vì sao "đạo thống" quan trọng, và vì sao nên đọc nó thận trọng

Đạo thống có hệ quả rất thực. Nó giải thích vì sao Chu Hy chọn đúng bốn cuốn Luận ngữ, Đại học, Trung dung, Mạnh Tử làm Tứ thư, và vì sao từ đời Nguyên trở đi Tứ thư với lời chú của Chu Hy thành nội dung thi cử ở Trung Hoa, rồi ảnh hưởng sang khoa cử Việt Nam. Nó cũng giải thích thứ tự tứ phối: Nhan Tử, Tăng Tử, Tử Tư, Mạnh Tử, những người được thờ ngay cạnh Khổng Tử ở các Văn Miếu.

Nhưng đạo thống là một cách kể lịch sử có chủ đích. Bằng cách chọn dòng Tăng – Tư – Mạnh, nó đẩy ra ngoài những dòng khác, nhất là dòng của Tuân Tử, người từng là đại Nho có ảnh hưởng lớn thời Chiến Quốc và đầu Hán. Nó cũng làm mờ đi sự đa dạng mà sách Hàn Phi Tử đã ghi nhận khi nói Nho chia tám phái. Chính Tuân Tử, trong thiên Phi thập nhị tử, đã phê phán Tử Tư và Mạnh Tử, cho thấy giữa các nhà Nho thời ấy có tranh luận gay gắt chứ không phải một dòng êm ả.

Đọc đạo thống như một sơ đồ tiện dụng để nhớ thứ tự Tứ thư thì rất ổn. Đọc nó như sự thật lịch sử rằng đạo được trao tay từ người này sang người kia như trao một vật thì nên dè dặt. Sự phân biệt ấy giúp bạn hiểu vì sao trong cùng một truyền thống Nho, các thời và các nước lại có những cách hiểu khác nhau.

Khi viết về Tăng Tử và Tử Tư, nên kiểm những điểm này

Một số chỗ hay sai trong bài viết, tài liệu thuyết minh và câu đố văn hoá:

• Tăng Tử không có trong thập triết. Ông được thờ ở hàng tứ phối, cao hơn.
• Tăng Điểm và Tăng Sâm là hai cha con. Đoạn "tắm sông Nghi" là của người cha, không phải của Tăng Tử.
• Tử Tư không phải con Khổng Tử. Ông là cháu nội; con Khổng Tử là Khổng Lý.
• Mạnh Tử không học trực tiếp với Tử Tư. Sử ký ghi ông học với môn nhân của Tử Tư; nhiều truyện kể ông là học trò Tử Tư là sai về niên đại.
• Hiếu kinh không chắc do Tăng Tử viết. Sách được dựng dưới dạng Khổng Tử nói với Tăng Tử, nhưng tác giả và niên đại vẫn đang được bàn.
• Đạo thống là khái niệm của đời Đường – Tống. Khổng Tử và các học trò không dùng từ này.

Nếu cần một câu tóm cho học sinh, có thể dùng: theo truyền thống Tống Nho, đạo Khổng truyền qua Tăng Tử, Tử Tư đến Mạnh Tử, ứng với bốn cuốn Luận ngữ, Đại học, Trung dung, Mạnh Tử. Thêm chữ "theo truyền thống" là đủ để câu ấy đúng.

Câu hỏi thường gặp

Tăng Tử tên thật là gì?

Ông họ Tăng, tên Sâm, tên chữ là Tử Dư, người nước Lỗ. Chữ Tử trong Tăng Tử là tiếng tôn xưng thầy. Ông kém Khổng Tử bốn mươi sáu tuổi theo Sử ký, và cha ông là Tăng Điểm cũng là học trò của Khổng Tử.

Tử Tư có phải là học trò của Tăng Tử không?

Truyền thống Tống Nho cho là vậy và xếp ông sau Tăng Tử trong đạo thống. Tuy nhiên các nguồn sớm không ghi rõ quan hệ thầy trò này. Điều chắc là Tử Tư là cháu nội Khổng Tử và được Sử ký ghi là người soạn Trung dung.

"Đạo thống" là gì?

Đạo thống là khái niệm chỉ dòng truyền chính thống của đạo Nho, từ các vua hiền thời cổ qua Khổng Tử, Tăng Tử, Tử Tư đến Mạnh Tử. Ý tưởng có mầm từ Hàn Dũ đời Đường và được Chu Hy đời Tống hoàn thiện, dùng để khẳng định vị trí của Lý học.

Tư Mạnh học phái là gì?

Đây là cách gọi học phái gắn với Tử Tư và Mạnh Tử, nhấn vào tâm tính, đạo đức bên trong con người. Tuân Tử từng phê phán học phái này trong thiên Phi thập nhị tử. Các thẻ tre khai quật cuối thế kỷ 20 giúp giới nghiên cứu hiểu học phái này rõ hơn.

Tứ phối gồm những ai và xếp theo thứ tự nào?

Tứ phối gồm Nhan Tử, Tăng Tử, Tử Tư và Mạnh Tử, được thờ phối hưởng ngay cạnh Khổng Tử. Thứ tự và danh hiệu từng người được các triều Trung Hoa điều chỉnh qua nhiều đời; Văn Miếu ở Việt Nam tiếp nhận hệ thống này với một số khác biệt tuỳ nơi.

Câu chuyện Tăng Tử giết lợn có thật không?

Câu chuyện được chép trong sách Hàn Phi Tử, một tác phẩm của Pháp gia ra đời sau Tăng Tử nhiều thế hệ. Không có cách kiểm chứng nó là sự việc thật. Nên kể như một ngụ ngôn về việc cha mẹ giữ lời với con, ghi rõ nguồn.