Nhan Hồi, Tử Lộ và Tử Cống là ba học trò xuất hiện nhiều nhất và sống động nhất trong Luận ngữ: Nhan Hồi là người được thầy khen hiếu học bậc nhất, sống nghèo mà không đổi niềm vui, mất trước thầy; Tử Lộ là người cương trực, dũng cảm, hay cãi thầy, chết khi giữ chức ở nước Vệ; Tử Cống là người giỏi ăn nói, giỏi ngoại giao và buôn bán, giữ mộ thầy sáu năm.
Đọc ba người này cạnh nhau là cách nhanh nhất để hiểu Khổng Tử như một người thầy bằng xương thịt: ông thương ai, trách ai, cười với ai, khóc vì ai. Bài dựa trên Luận ngữ là chính, bổ sung bằng Sử ký và Tả truyện, và ghi rõ chỗ nào là truyện kể muộn. Những học trò khác trong thập triết đã được giới thiệu ở bài riêng của danh mục này.
Nhan Hồi: người học trò mà thầy không bao giờ chê
Nhan Hồi, tên chữ Tử Uyên, người nước Lỗ, kém thầy ba mươi tuổi theo Sử ký. Khi vua Lỗ Ai công hỏi trong số học trò ai là người ham học, Khổng Tử trả lời có Nhan Hồi ham học, không giận lây người khác, không mắc lỗi hai lần, nhưng chẳng may chết sớm, nay không còn ai như thế. Câu trả lời ở thiên Ung dã ấy cho thấy "ham học" trong mắt Khổng Tử không phải chuyện đọc nhiều sách, mà là chuyện sửa mình: giữ cơn giận ở đúng chỗ của nó, và biết rút kinh nghiệm.
Cũng thiên Ung dã có đoạn khen nổi tiếng: một giỏ cơm, một bầu nước, ở trong ngõ hẹp, người khác không chịu nổi nỗi khổ ấy, Hồi vẫn không đổi niềm vui của mình. Đoạn này về sau thành hình mẫu của người sĩ "an bần lạc đạo" — yên với cái nghèo mà vui với đạo. Cần lưu ý ý của đoạn văn: Khổng Tử không ca ngợi cái nghèo, mà ca ngợi việc niềm vui của một người không phụ thuộc vào của cải.
Trong thiên Vi chính, thầy kể nói chuyện với Hồi cả ngày, Hồi không cãi lại câu nào, trông như kẻ ngu; nhưng xem lúc Hồi ở riêng thì thấy đã làm được điều thầy nói, vậy Hồi không ngu. Ở thiên Tiên tiến, thầy lại nói đùa rằng Hồi chẳng giúp gì cho ta, vì điều ta nói Hồi đều vui lòng nghe hết — tức là không có câu hỏi vặn nào để thầy phải nghĩ thêm. Tử Cống từng tự nhận mình nghe một biết hai, còn Nhan Hồi nghe một biết mười; thầy đồng ý rằng cả thầy lẫn Tử Cống đều không bằng.
Nhan Hồi mất khi còn trẻ; tuổi lúc mất các sách ghi khác nhau, nên khi viết bạn chỉ cần nói ông mất trước thầy. Luận ngữ ghi Khổng Tử than trời bỏ ta, và khóc thương đến mức học trò phải nhắc thầy khóc quá lẽ. Thầy đáp nếu không khóc người này thì khóc ai.
Hai chuyện quanh đám tang Nhan Hồi
Xin xe của thầy làm quách. Cha Nhan Hồi là Nhan Lộ, cũng là học trò, xin thầy bán xe để sắm quách — lớp hòm ngoài — cho con. Khổng Tử từ chối, nói con ông là Khổng Lý mất cũng chỉ có áo quan mà không có quách, và ông vốn ở hàng đại phu, không thể đi bộ. Đoạn này ở thiên Tiên tiến thường bị đọc thành chuyện thầy keo kiệt; thật ra nó cho thấy ông giữ lễ đúng với hoàn cảnh nhà Nhan, không vì thương mà làm quá phận.
Học trò muốn hậu táng. Các học trò muốn chôn Nhan Hồi thật hậu, thầy nói không nên; học trò vẫn làm. Thầy than rằng Hồi coi ta như cha, ta lại không được đối xử với Hồi như con; không phải tại ta, mà tại mấy anh. Ý của ông là một đám tang quá sức gia đình không hợp với lối sống thanh bần mà chính Nhan Hồi đã chọn.
Ý nghĩa với người đọc hôm nay. Hai chuyện nhỏ ấy cho thấy với Khổng Tử, lễ là sự vừa phải đúng với hoàn cảnh, không phải phô trương để tỏ lòng. Tình thương được bày tỏ bằng nước mắt, không bằng chiếc quách đắt tiền.
Tử Lộ: người học trò dám cãi thầy
Tử Lộ tên là Trọng Do, kém thầy chín tuổi, là người theo thầy lâu và gắn bó nhất. Sử ký tả thời trẻ ông thô lỗ, thích dũng, đội mũ lông gà trống, đeo túi da lợn, từng có lời xúc phạm Khổng Tử; thầy dùng lễ mà dẫn dắt dần, sau đó ông xin làm học trò. Chi tiết này chỉ có trong nguồn muộn, nhưng khớp với hình ảnh trong Luận ngữ: một người thẳng như ruột ngựa, nghĩ gì nói nấy.
Ông là người phản đối thầy nhiều nhất trong sách. Ông không vui khi thầy gặp Nam Tử, ông nghi đạo thầy khi bị vây ở Trần, ông cho rằng việc chính danh thầy nói là "vu khoát". Thầy cũng trách ông nhiều nhất: hiếu dũng hơn thầy mà không biết lấy gì để cắt cho vừa, biết thì nói biết, không biết thì nói không biết. Nhưng cũng chính thầy nói nếu đạo không thực hiện được, phải cưỡi bè ra biển, người theo ta có lẽ là Do. Và khen ông mặc áo bông rách đứng cạnh người mặc áo lông cừu mà không thấy thẹn.
Luận ngữ thiên Công Dã Tràng còn tả một nét rất đẹp: Tử Lộ nghe được điều gì mà chưa làm được, thì chỉ sợ lại nghe thêm điều khác. Ông không muốn tích chữ suông. Lối học "nghe là làm" ấy vừa là ưu điểm vừa là chỗ thầy phải kìm lại, như đoạn hai câu trả lời khác nhau cho ông và Nhiễm Hữu.
Năm 480 trước Công nguyên, khi đang làm gia thần cho một đại phu nước Vệ, Tử Lộ chết trong cuộc tranh giành ngôi giữa hai cha con nhà vua Vệ. Tả truyện chép khi bị chém đứt dải mũ, ông nói người quân tử chết thì mũ không rời, rồi buộc lại dải mũ mà chết. Khổng Tử từng lo ông "e không được chết yên lành"; lời lo ấy thành sự thật một năm trước khi thầy mất.
Tử Cống: người học trò giỏi nói, giỏi làm ăn
Tử Cống, tên Đoan Mộc Tứ, người nước Vệ, kém thầy ba mươi mốt tuổi. Ông được xếp vào khoa ngôn ngữ, tức giỏi ăn nói, đối đáp. Có lần ông hỏi thầy mình là người thế nào, thầy đáp anh là một đồ dùng; hỏi là đồ dùng gì, thầy đáp là hồ liễn, một loại đồ quý dùng đựng lúa trong lễ tế. Đó vừa là lời khen tài, vừa ngầm nhắc câu "quân tử bất khí" — người quân tử không nên chỉ là một món đồ có một công dụng.
Thiên Tiên tiến ghi thầy nhận xét Tử Cống không chịu yên phận mà đi buôn, đoán giá thường trúng. Sử ký, thiên Hoá thực liệt truyện, viết rằng trong số học trò, Tử Cống giàu có nhất, đi xe bốn ngựa, mang lễ vật đến các nước, vua chư hầu tiếp ông ngang hàng; Tư Mã Thiên còn cho rằng tên tuổi Khổng Tử lan khắp thiên hạ một phần nhờ Tử Cống. Sử ký cũng kể chuyện ông đi du thuyết các nước Tề, Ngô, Việt, Tấn để cứu nước Lỗ; chuyện này nhiều nhà sử học coi là được tô vẽ, nên chỉ nên đọc như một truyện về tài ngoại giao.
Sau khi thầy mất, Tử Cống là người bênh thầy mạnh nhất. Thiên Tử Trương chép khi có người nói Tử Cống giỏi hơn Trọng Ni, ông ví như bức tường nhà: tường nhà mình chỉ cao ngang vai, ai cũng nhìn thấy cái đẹp bên trong; tường nhà thầy cao mấy nhận, không tìm được cửa mà vào thì không thấy vẻ đẹp của tông miếu. Ông còn ví thầy như mặt trời mặt trăng, không ai vượt qua được. Rồi ông giữ mộ thầy thêm ba năm sau ba năm tang.
Ba học trò đặt cạnh nhau
Bảng này giúp bạn nhớ nhanh, dùng khi soạn bài giảng hoặc viết bài giới thiệu. Các chi tiết đều có trong Luận ngữ trừ những dòng ghi rõ nguồn khác.
| Nhan Hồi | Tử Lộ | Tử Cống | |
|---|---|---|---|
| Tên – tên chữ | Nhan Hồi, Tử Uyên | Trọng Do, Tử Lộ (Quý Lộ) | Đoan Mộc Tứ, Tử Cống |
| Khoa trong thập triết | Đức hạnh | Chính sự | Ngôn ngữ |
| Nét chính | Hiếu học, tự sửa mình, sống thanh bần | Cương trực, dũng cảm, nghe là làm | Giỏi nói, giỏi ngoại giao, giỏi buôn bán |
| Quan hệ với thầy | Thầy thương nhất, không bao giờ chê | Hay cãi, bị trách nhiều mà gắn bó nhất | Hay hỏi, hay so sánh, bênh thầy mạnh nhất |
| Lời thầy tiêu biểu | Khen sống nghèo mà không đổi niềm vui | Lo ông khó được chết yên lành | Ví ông là đồ thờ quý |
| Kết cục | Mất trẻ, trước thầy | Chết trong loạn ở nước Vệ năm 480 TCN (Tả truyện) | Giữ mộ thầy sáu năm (Mạnh Tử, Sử ký) |
Ba người là ba cách theo thầy: người theo bằng sự thấu hiểu lặng lẽ, người theo bằng sự trung thành nóng nảy, người theo bằng tài năng hướng ra thế giới. Khổng Tử không đòi họ thành một khuôn.
Điều gì làm ba người này đáng đọc hôm nay
Điểm chung lớn nhất là cả ba đều không hoàn hảo, và Luận ngữ không giấu điều đó. Nhan Hồi quá ít hỏi lại, Tử Lộ quá nóng, Tử Cống hay so mình với người. Một cuốn sách được học trò biên soạn để tôn vinh thầy vẫn giữ những vết ấy, điều khiến chân dung của cả thầy lẫn trò đáng tin hơn.
Với người làm thầy, ba người nhắc rằng lớp học nào cũng có những người như thế: em giỏi mà lặng lẽ, em thẳng tính hay cãi, em lanh lợi hướng ngoại. Cách Khổng Tử đối xử khác nhau với từng người — thương mà không nuông, trách mà không bỏ — là bài học sư phạm thiết thực hơn bất cứ khẩu hiệu nào.
Với người đọc nói chung, câu chuyện ba học trò cho thấy Nho học thời đầu không phải một khối giáo điều mà là một nhóm người sống, tranh luận, mất mát cùng nhau. Muốn hiểu vì sao về sau có nhiều phái Nho khác nhau, hãy bắt đầu từ chỗ ba người học cùng một thầy mà mỗi người nhặt lên một điều khác.
Câu hỏi thường gặp
Nhan Hồi và Nhan Uyên có phải một người không?
Phải. Ông tên là Hồi, tên chữ là Tử Uyên, nên sách gọi Nhan Hồi hoặc Nhan Uyên. Thiên thứ mười hai của Luận ngữ mang tên Nhan Uyên vì mở đầu bằng câu ông hỏi thầy về đức nhân.
Vì sao Nhan Hồi được thờ ở hàng tứ phối?
Vì ông được Khổng Tử khen là hiếu học bậc nhất và được truyền thống coi là người hiểu đạo thầy sâu nhất. Các triều đại về sau tôn ông là Phục Thánh và đặt ở hàng đầu trong bốn bậc phối hưởng cạnh Khổng Tử.
Câu "quân tử tử, quan bất miễn" có nghĩa gì?
Câu này được Tả truyện ghi là lời Tử Lộ lúc sắp chết, nghĩa là người quân tử chết thì mũ không rời đầu. Mũ là biểu tượng của lễ và tư cách; ông buộc lại dải mũ để giữ tư thế đúng lễ đến phút cuối.
Tử Cống có thật sự giàu không?
Luận ngữ ghi thầy nhận xét Tử Cống đi buôn và đoán giá thường trúng. Sử ký gọi ông là người giàu nhất trong số học trò. Đây là một trong những ví dụ sớm cho thấy người theo Nho học không nhất thiết khinh việc làm ăn.
Ba học trò này có cùng đi chu du với thầy không?
Cả ba đều có mặt trong nhiều đoạn chu du. Sử ký kể khi bị vây giữa Trần và Thái, thầy lần lượt hỏi ý cả ba về đạo của mình, nhưng đoạn đối thoại đó có màu văn chương và không có trong Luận ngữ.
Có nên dạy trẻ về Nhan Hồi như tấm gương "nghèo mà vui" không?
Có thể, miễn là giảng đúng ý: Nhan Hồi được khen vì niềm vui học hỏi không phụ thuộc vào của cải, chứ không phải vì cái nghèo đáng ca ngợi. Kể kèm Tử Cống giỏi làm ăn sẽ giúp trẻ thấy Nho học tôn trọng nhiều con đường.