Chữ hiếu theo tinh thần Nho học không dừng ở việc nuôi cha mẹ hay vâng lời; Luận ngữ nhấn mạnh lòng kính, vẻ mặt hoà nhã và việc cho cha mẹ biết mình ở đâu. Những ý ấy vẫn dùng được khi con cái sống xa, làm việc bận rộn, hay không cùng quan điểm với cha mẹ. Điều thay đổi so với xưa là cách thực hiện: một cuộc gọi đều đặn, một cuộc nói chuyện thẳng thắn, một kế hoạch chăm sóc khi cha mẹ yếu.
Bài này không giảng nghi lễ thờ cúng hay chuyện báo hiếu sau khi cha mẹ mất. Bài đi từ vài đoạn Luận ngữ, Hiếu kinh, Tuân Tử bàn về hiếu, rồi đặt chúng cạnh những tình huống mà nhiều gia đình đang gặp, để bạn thấy phần nào còn nguyên giá trị và phần nào cần hiểu lại.
Hiếu theo Luận ngữ: không chỉ là nuôi
Luận ngữ, thiên Vi chính, có mấy đoạn liền nhau ghi các học trò hỏi Khổng Tử về hiếu, và mỗi người nhận một câu trả lời khác. Khi Tử Du hỏi, Khổng Tử nói rằng hiếu ngày nay người ta cho là nuôi được cha mẹ, nhưng chó ngựa cũng được nuôi; nếu không kính thì lấy gì để phân biệt (bất kính, hà dĩ biệt hồ). Khi Tử Hạ hỏi, câu trả lời ngắn hơn: khó ở sắc mặt (sắc nan), nghĩa là làm việc cho cha mẹ thì dễ, giữ được vẻ mặt vui hoà khi làm mới khó.
Hai câu này cho thấy trong cách nhìn của Khổng Tử, hiếu trước hết là một thái độ. Cung cấp vật chất là phần cần, nhưng chưa đủ. Một người con gửi tiền đều đặn mà mỗi lần về nhà đều cáu gắt, theo tinh thần ấy, chưa trọn chữ hiếu; một người con ít tiền nhưng ân cần, kiên nhẫn thì đã làm được phần khó nhất.
Cách hiểu này hợp với đời sống hôm nay hơn nhiều người nghĩ. Nó không đòi con cái phải giàu, phải đỗ đạt, mà đòi sự quan tâm thật. Nó cũng giải thích vì sao nhiều người cao tuổi nói điều họ cần nhất ở con không phải tiền mà là được hỏi han, được lắng nghe.
Sống xa cha mẹ: đọc lại câu "phụ mẫu tại, bất viễn du"
Nguyên câu và ý trọn vẹn. Luận ngữ, thiên Lý nhân, ghi: cha mẹ còn thì không đi chơi xa, nếu đi phải có nơi chốn rõ ràng (phụ mẫu tại, bất viễn du, du tất hữu phương). Người ta hay nhớ vế đầu mà quên vế sau. Vế sau cho thấy câu này không cấm đi xa, mà dặn đi đâu cũng phải để cha mẹ biết, để cha mẹ khỏi lo.
Bối cảnh thời xưa. Thời Khổng Tử, đi xa có nghĩa là có thể nhiều tháng, nhiều năm không tin tức, đường sá nguy hiểm, cha mẹ già không có ai chăm. Lời dặn ấy hợp lý trong hoàn cảnh đó.
Áp dụng hôm nay. Con cái đi học, đi làm ở thành phố khác hay nước khác là chuyện bình thường. Tinh thần "du tất hữu phương" chuyển thành việc giữ liên lạc đều đặn, báo cho cha mẹ biết mình sống ra sao, có kế hoạch về thăm, và có người thân hay hàng xóm tin cậy ở gần cha mẹ khi cần.
Đừng biến câu này thành gánh nặng tội lỗi. Một số người con sống xa mang cảm giác có lỗi vì đọc vế đầu như một lời phán xét. Đọc trọn câu thì thấy trọng tâm là sự an tâm của cha mẹ, và điều đó hoàn toàn làm được từ xa nếu có sự chủ động.
Ví dụ giả định. Một người con làm việc ở nước ngoài thống nhất với cha mẹ giờ gọi điện cố định mỗi tuần, gửi ảnh nơi ở, nhờ một người em họ ở gần ghé thăm định kỳ và lên kế hoạch về nhà mỗi dịp Tết. Đó là cách hiểu "hữu phương" bằng điều kiện hôm nay.
Khi khác quan điểm với cha mẹ: hiếu không phải là vâng lời mù quáng
Nhiều người nghĩ Nho giáo dạy con phải nghe cha mẹ trong mọi chuyện. Kinh điển thực ra phức tạp hơn. Luận ngữ, thiên Lý nhân, có đoạn: thờ cha mẹ, thấy cha mẹ có lỗi thì can nhẹ nhàng; thấy ý cha mẹ không nghe thì vẫn kính, không trái, vất vả mà không oán (sự phụ mẫu cơ gián). Câu này thừa nhận cha mẹ có thể sai và con được phép can, chỉ yêu cầu cách can phải mềm mỏng, giữ lòng kính.
Tuân Tử, một nhà Nho thời Chiến Quốc, đi xa hơn. Thiên Tử đạo trong sách Tuân Tử có câu theo đạo chứ không theo vua, theo nghĩa chứ không theo cha (tòng đạo bất tòng quân, tòng nghĩa bất tòng phụ), coi đó là hạnh lớn của con người. Nghĩa là khi lệnh của cha trái với điều đúng, người con có nghĩa vụ đạo đức đặt điều đúng lên trên.
Lớp diễn giải về sau, nhất là khi tam cương được đẩy lên thành trật tự bắt buộc, làm mờ đi phần can gián này và nhấn mạnh sự vâng lời. Vì vậy nếu bạn đang ở trong một bất đồng với cha mẹ về nghề nghiệp, hôn nhân, cách sống, thì chính truyền thống Nho học cũng có chỗ cho việc bạn giữ ý mình, miễn là giữ được sự tôn trọng và không cắt đứt quan hệ.
Trong thực tế, cách can mềm mỏng thường là: chọn lúc cha mẹ bình tĩnh, nói về điều mình lo và điều mình mong thay vì phản bác, cho cha mẹ thời gian, và chấp nhận rằng có những chuyện hai bên sẽ không đồng ý hoàn toàn. Việc giữ được quan hệ qua bất đồng, theo nhiều người, là một biểu hiện của hiếu.
Hiếu xưa và hiếu nay: đối chiếu từng việc
Bảng dưới đặt cạnh nhau một số biểu hiện hiếu theo nếp cũ và cách nhiều gia đình đang làm hôm nay. Đây là xu hướng chung, mỗi nhà một khác.
| Việc | Nếp cũ thường gặp | Tinh thần trong kinh điển | Cách làm nhiều nhà chọn hôm nay |
|---|---|---|---|
| Nuôi dưỡng | Con trai, nhất là con trưởng, ở cùng và nuôi cha mẹ | Nuôi mà phải có kính | Anh chị em chia nhau chi phí và việc chăm sóc, kể cả con gái |
| Nghe lời | Cha mẹ quyết định việc lớn của con | Can nhẹ nhàng khi cha mẹ sai, theo nghĩa | Bàn bạc, con tự quyết, cha mẹ góp ý |
| Ở gần | Không đi xa khi cha mẹ còn | Đi đâu phải có nơi chốn rõ | Đi xa nhưng giữ liên lạc đều, có kế hoạch về thăm |
| Giữ thân | Không làm tổn hại thân thể | Thân thể nhận từ cha mẹ, không dám huỷ hoại (Hiếu kinh) | Giữ sức khoẻ, tránh nguy hiểm, để cha mẹ yên lòng |
| Làm vẻ vang | Đỗ đạt, làm quan, vinh quy | Lập thân hành đạo, để danh cho cha mẹ | Sống tử tế, có nghề, không làm điều khiến gia đình hổ thẹn |
Câu về giữ thân lấy từ chương đầu Hiếu kinh: thân thể tóc da nhận từ cha mẹ, không dám làm tổn hại, đó là khởi đầu của hiếu (thân thể phát phu, thụ chi phụ mẫu, bất cảm hủy thương, hiếu chi thủy dã). Đọc theo hôm nay, đó là lời nhắc giữ gìn sức khoẻ và an toàn của chính mình như một cách thương cha mẹ.
Khi cha mẹ về già: chuẩn bị từ sớm
Phần khó nhất của chữ hiếu hôm nay thường đến khi cha mẹ yếu đi. Nhiều gia đình rơi vào thế bị động vì chưa bàn trước. Vài bước dưới đây được nhiều người chia sẻ là hữu ích.
- Nói chuyện với cha mẹ khi cha mẹ còn khoẻ: cha mẹ muốn sống ở đâu khi yếu, muốn được chăm thế nào, có điều gì đặc biệt mong muốn. Hỏi nhẹ nhàng, không ép trả lời ngay.
- Anh chị em họp bàn: ai ở gần, ai có thời gian, ai đóng góp chi phí, chia việc rõ ràng và ghi lại để tránh hiểu lầm về sau.
- Nắm thông tin sức khoẻ cơ bản của cha mẹ: bác sĩ đang theo dõi, thuốc đang dùng, lịch khám, giấy tờ bảo hiểm. Việc điều trị cụ thể thì để bác sĩ quyết định.
- Tính đến người chăm sóc hỗ trợ hoặc dịch vụ chăm sóc người cao tuổi nếu con cái không ở gần. Chọn phương án nào là chuyện điều kiện, không phải thước đo hiếu hay bất hiếu.
- Giữ đời sống tinh thần cho cha mẹ: bạn bè cùng tuổi, sinh hoạt yêu thích, việc nhỏ cha mẹ vẫn làm được để thấy mình có ích.
- Chăm sóc cả bản thân người chăm: người con chăm cha mẹ già lâu ngày dễ kiệt sức; chia ca, nghỉ ngơi và nhờ giúp đỡ là cần thiết để chăm được lâu.
Có người lo rằng đưa cha mẹ vào cơ sở chăm sóc là bất hiếu. Theo tinh thần "sắc nan" của Luận ngữ, điều quyết định là thái độ và sự quan tâm thật, không phải cha mẹ ở dưới mái nhà nào. Một cơ sở tốt cùng những lần thăm đều đặn có thể tốt cho cha mẹ hơn việc ở nhà mà không ai đủ sức chăm.
Những cách hiểu về hiếu nên xem lại
Một số cách hiểu về hiếu từng phổ biến nay bị nhiều người đặt câu hỏi. Thứ nhất là ý "bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại" từ sách Mạnh Tử, thường được dịch là trong ba điều bất hiếu, không có người nối dõi là lớn nhất. Câu này từng tạo áp lực rất lớn về chuyện sinh con trai. Các nhà chú giải xưa đã hiểu câu này theo nhiều cách, và trong bối cảnh hôm nay, nhiều người cho rằng không nên đem nó ra để ép buộc ai.
Thứ hai là những truyện răn dạy về hiếu được lưu truyền rộng như tập "Nhị thập tứ hiếu" (Hai mươi bốn tấm gương hiếu). Một số truyện trong đó có chi tiết cực đoan, đặt người con vào chỗ hy sinh thân thể hay hy sinh cả con mình. Ngay từ đầu thế kỷ 20, Lỗ Tấn và nhiều trí thức Trung Hoa đã viết phê phán những truyện này; ở Việt Nam, bản diễn ca của Lý Văn Phức rất quen thuộc với người đọc xưa. Đọc chúng như văn bản lịch sử thì thú vị, còn đem làm chuẩn mực dạy trẻ thì nhiều nhà giáo dục khuyên cân nhắc.
Thứ ba là ý coi con cái như "của" cha mẹ, phải trả nợ công sinh thành bằng mọi giá. Cách nghĩ này làm quan hệ cha mẹ – con cái giống một khoản nợ. Nhiều người hôm nay muốn nhìn hiếu như tình thương đáp lại tình thương, tự nguyện chứ không phải trả nợ, và điều này không trái với phần cốt lõi về lòng kính và sự ân cần trong Luận ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Gửi tiền về nhà đều đặn đã đủ gọi là có hiếu chưa?
Theo tinh thần Luận ngữ, nuôi dưỡng là cần nhưng chưa đủ; điều quan trọng hơn là lòng kính và sự ân cần. Tiền giúp cha mẹ sống đủ, còn những cuộc gọi hỏi han, những lần về thăm và thái độ hoà nhã mới là phần cha mẹ thường mong nhất.
Không theo nghề cha mẹ chọn có phải là bất hiếu?
Kinh điển Nho gia không đòi con vâng lời trong mọi chuyện; Luận ngữ cho phép can nhẹ nhàng, Tuân Tử nói theo nghĩa chứ không theo cha. Chọn nghề khác vẫn có thể giữ trọn chữ hiếu nếu bạn trình bày tôn trọng, sống có trách nhiệm và không cắt đứt quan hệ.
Con gái đã lấy chồng có phải lo cho cha mẹ đẻ không?
Nếp cũ coi con gái lấy chồng thuộc về nhà chồng, nhưng tình thân với cha mẹ đẻ thì không mất. Ngày nay nhiều gia đình để con gái và con trai cùng chia việc chăm sóc cha mẹ theo điều kiện. Điều cần là anh chị em bàn bạc công bằng và rõ ràng.
Câu "phụ mẫu tại, bất viễn du" có nghĩa là không nên đi du học hay làm việc xa?
Không. Vế sau của câu là "du tất hữu phương", tức đi đâu phải có nơi chốn rõ để cha mẹ khỏi lo. Trọng tâm là sự an tâm của cha mẹ. Giữ liên lạc đều, cho cha mẹ biết cuộc sống của mình và có kế hoạch về thăm là cách áp dụng hôm nay.
Đưa cha mẹ vào viện dưỡng lão có trái đạo hiếu không?
Nhiều người cho rằng điều quyết định là thái độ và sự quan tâm, không phải nơi ở. Nếu cơ sở chăm sóc giúp cha mẹ an toàn và được chăm tốt hơn, cùng với việc con thường xuyên thăm hỏi, đó vẫn là cách thể hiện hiếu. Nên bàn với cha mẹ và tôn trọng mong muốn của cha mẹ.
Đọc bản dịch Hiếu kinh tiếng Việt ở đâu cho đúng?
Hiếu kinh có nhiều bản dịch và chú giải tiếng Việt in qua các thời. Bạn nên chọn bản có nguyên văn chữ Hán, phiên âm Hán Việt và chú giải, đối chiếu ít nhất hai bản, và lưu ý Hiếu kinh là sách hình thành sau Khổng Tử dù được đặt tên gắn với lời thầy trò ông.