Nho giáo có phải là tôn giáo không là câu hỏi chưa có đáp án chung: nhiều học giả coi Nho giáo là học thuyết đạo đức – chính trị, vì nó không có giáo hội, không có giáo sĩ chuyên trách và ít bàn về đời sau; nhiều người khác chỉ ra Nho giáo có chiều kích tôn giáo rõ rệt, qua niềm tin vào Trời, các lễ tế Khổng Tử, tế Nam Giao và việc hệ thống hoá thờ cúng tổ tiên. Câu trả lời phụ thuộc phần lớn vào việc bạn định nghĩa tôn giáo ra sao.
Bài này không phán bên nào đúng. Bài trình bày lý lẽ của từng phía, giải thích các lễ tế gắn với Nho giáo như một thiết chế văn hoá – lịch sử, và gợi cách trả lời khi gặp câu hỏi này trong bài thi hay trong một cuộc trò chuyện. Muốn hiểu sâu về đức tin của một tôn giáo cụ thể, bạn nên hỏi chính những người đang thực hành tôn giáo đó.
Vì sao câu hỏi này khó trả lời
Cái khó đầu tiên nằm ở chữ "tôn giáo". Khái niệm này, như cách người Việt dùng hôm nay, được phổ biến ở Đông Á vào cuối thế kỷ 19, khi người ta dịch khái niệm religion của phương Tây. Khái niệm ấy hình thành chủ yếu từ kinh nghiệm của Kitô giáo: có một đấng tối cao, có kinh sách thiêng, có giáo hội, có giáo sĩ, có người gia nhập và người không gia nhập. Đem khuôn ấy áp vào Nho giáo thì thấy nhiều chỗ không vừa.
Cái khó thứ hai là chữ "giáo" trong Nho giáo. Chữ này trong tiếng Hán nghĩa gốc là dạy, giáo hoá. "Nho giáo" theo nghĩa xưa là "sự dạy dỗ của nhà Nho", không nhất thiết hàm nghĩa một tôn giáo. Cũng như vậy, "Tam giáo" thời xưa là ba lối dạy dỗ, chứ chưa chắc là ba tôn giáo theo nghĩa hiện đại.
Cái khó thứ ba là Nho giáo thay đổi theo thời. Nho trong Luận ngữ rất ít nói về thần linh; Nho đời Hán lại gắn đạo đức với thuyết trời và người cảm ứng; Nho trong triều đình có cả một hệ thống tế lễ; Nho ở làng quê có văn chỉ, hội tư văn. Hỏi "Nho giáo có phải tôn giáo không" mà không nói rõ Nho nào, thời nào, thì hai người tranh luận có thể đang nói về hai thứ khác nhau.
Lý lẽ của phía cho rằng Nho giáo không phải tôn giáo
Không có giáo hội và giáo sĩ chuyên trách. Nho giáo không có tổ chức tương tự giáo hội, không có lễ gia nhập, không có tầng lớp tu sĩ sống riêng. Nhà nho là người đi học, đi thi, làm quan, dạy học, sống giữa đời thường như mọi người.
Khổng Tử ít bàn chuyện quỷ thần. Luận ngữ ghi Khổng Tử không bàn về chuyện quái dị, sức mạnh, loạn nghịch và thần linh (thiên Thuật nhi). Khi Tử Lộ hỏi về việc thờ quỷ thần, ông đáp rằng chưa thờ được người thì sao thờ được quỷ (thiên Tiên tiến). Ông cũng khuyên kính quỷ thần nhưng giữ khoảng cách (thiên Ung dã).
Không có giáo lý về cứu rỗi hay đời sau. Mối quan tâm chính của Nho giáo là sống cho đúng đạo ở đời này: làm con, làm cha, làm quan, làm bạn. Câu hỏi về linh hồn sau khi chết hầu như không được Khổng Tử đặt thành trọng tâm.
Người theo Nho vẫn có thể theo tín ngưỡng khác. Ở Việt Nam, Trung Hoa, Triều Tiên, rất nhiều nhà nho vẫn đi chùa, thờ thần làng, cúng giỗ theo tục địa phương. Không ai phải "bỏ đạo khác" để học Nho, điều khó xảy ra nếu Nho là một tôn giáo theo nghĩa độc thần.
Lý lẽ của phía cho rằng Nho giáo có chiều kích tôn giáo
Niềm tin vào Trời. Trong kinh điển Nho, Trời (Thiên) không chỉ là bầu trời mà còn là nguồn của đạo đức và mệnh. Khổng Tử từng kêu "Trời hại ta" khi Nhan Hồi mất, theo Luận ngữ. Nhiều học giả coi đây là một niềm tin mang màu sắc tôn giáo, dù Trời trong Nho không phải một vị thần có hình tướng.
Lễ vốn gắn với tế tự. Chữ lễ thời cổ liên quan mật thiết đến cúng tế. Kinh Lễ chứa rất nhiều quy định về tế trời đất, tế tổ tiên, tang ma. Nho giáo không bỏ phần này mà giữ nó lại, coi việc tế lễ đúng phép là một phần của đạo làm người.
Thờ cúng tổ tiên được hệ thống hoá. Tục thờ tổ tiên có trước Khổng Tử, nhưng Nho giáo đã đưa nó vào một hệ thống lễ nghi và đạo hiếu chặt chẽ, từ tang chế đến giỗ chạp. Nghi lễ cụ thể ở mỗi gia đình Việt lại pha trộn thêm tín ngưỡng bản địa.
Có miếu thờ và lễ tế định kỳ. Khổng Tử được thờ trong Văn Miếu ở nhiều nước, có lễ tế theo mùa, có văn tế, có nghi thức. Cuối đời Thanh, đầu thế kỷ 20, ở Trung Hoa còn có phong trào muốn lập Khổng giáo thành quốc giáo, cho thấy chính người trong cuộc cũng từng tranh luận câu hỏi này.
Lễ tế Khổng Tử: một thiết chế của nhà nước và của làng
Ở Trung Hoa, lễ tế Khổng Tử được gọi là lễ thích điện, tổ chức tại miếu thờ ông vào mùa xuân và mùa thu. Ở Việt Nam, Văn Miếu Thăng Long được dựng năm 1070 thời Lý để thờ Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền của Nho học, và trong các triều sau lễ tế ở Văn Miếu là một phần của lễ nghi triều đình. Khu thờ trong Văn Miếu có bài vị Khổng Tử, Tứ phối là Nhan Hồi, Tăng Sâm, Tử Tư, Mạnh Tử, cùng các vị tiên hiền.
Ở cấp tỉnh có văn miếu tỉnh, ở cấp làng có văn chỉ hoặc văn từ, do hội tư văn của các nhà nho trong làng lo việc tế. Nội dung lễ là bày tỏ lòng tôn kính với người thầy của đạo học và với những người đỗ đạt đi trước; trong văn hoá làng, đây còn là dịp khẳng định vai trò của người có chữ. Bạn có thể đọc lễ tế ấy như một nghi thức tôn sư của cả cộng đồng học vấn.
Cần nói rõ: trong truyền thống Nho, Khổng Tử được tôn là bậc thầy và bậc thánh về đạo đức, không phải vị thần ban phước. Việc đi Văn Miếu cầu đỗ, xoa đầu rùa là tục dân gian về sau, nằm ngoài kinh điển Nho; trang này không bàn tục ấy.
Tế Nam Giao: lễ tế Trời của nhà vua
Tế Nam Giao là lễ tế Trời Đất do nhà vua chủ trì, tổ chức ở đàn tế phía nam kinh thành. Theo quan niệm Nho, vua là "thiên tử", tức con Trời, thay mặt muôn dân tế Trời, cầu cho mưa thuận gió hoà, quốc thái dân an. Đây là đặc quyền của nhà vua; quan lại và dân thường không được tự ý tế Trời theo nghi thức này.
Ở Việt Nam, đàn Nam Giao ở Huế thời Nguyễn là di tích còn giữ được rõ nhất của lễ này, với các tầng đàn tượng trưng cho trời, đất và người. Sử cũ cũng chép các triều trước có đàn tế trời ở kinh đô. Lễ tế Nam Giao từng được tái hiện như một sinh hoạt văn hoá – lịch sử trong các dịp lễ hội ở Huế, cho người xem thấy quy mô nghi lễ cung đình.
Tế Nam Giao cho thấy rõ chiều kích tôn giáo – chính trị của Nho giáo nhà nước: nghi lễ vừa là thờ Trời, vừa là cách khẳng định tính chính danh của vương quyền. Học giả coi Nho giáo là tôn giáo hay dẫn lễ này làm bằng chứng; học giả coi Nho giáo là học thuyết thì nhấn mạnh rằng đây là nghi lễ nhà nước, không phải đức tin của mỗi cá nhân. Hai cách đọc ấy cùng dựa trên một sự kiện, chỉ khác nhau ở cách định nghĩa.
Người Việt xưa sống với Nho ra sao
Nhìn từ đời sống làng Việt, câu hỏi "Nho có phải tôn giáo" ít khi được đặt ra. Một ông đồ có thể sáng dạy trẻ đọc sách thánh hiền, chiều ra đình lo việc tế thần làng, ngày rằm theo vợ lên chùa, ngày giỗ đứng làm chủ lễ trong nhà. Mỗi việc thuộc một truyền thống khác nhau, nhưng trong đầu người ấy chúng không đánh nhau, vì mỗi truyền thống trả lời một loại câu hỏi riêng.
Phần Nho trong đời sống ấy chủ yếu là đạo làm người và nếp nhà: cách xưng hô, thứ bậc trên dưới, việc học, việc giữ chữ tín, cách tổ chức tang chế theo sách lễ. Phần thờ phụng thần linh, cầu an, cầu siêu thường thuộc về tín ngưỡng làng và Phật giáo. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá Việt dùng điều này để giải thích vì sao Nho ở Việt Nam mềm hơn, ít khắt khe về giáo điều hơn so với hình dung của người đọc sách.
Vì thế, khi người lớn trong nhà nói "nhà mình theo nếp nho", họ thường muốn nói đến một lối sống trọng học, trọng lễ, trọng hiếu, chứ không phải nói nhà mình theo một tôn giáo tên là Nho.
Trả lời câu hỏi này thế nào cho chặt chẽ
Khi gặp câu hỏi "Nho giáo có phải tôn giáo không" trong bài luận hay trong trò chuyện, bạn có thể trả lời theo khuôn dưới: nói rõ định nghĩa, rồi kết luận theo định nghĩa đó.
| Nếu hiểu tôn giáo là… | Thì Nho giáo… | Lý do nêu kèm |
|---|---|---|
| Hệ thống có đấng tối cao, giáo hội, giáo sĩ, lễ gia nhập | Không phải tôn giáo | Nho không có giáo hội, không có giáo sĩ chuyên trách, không có lễ nhập đạo |
| Niềm tin vào một thực tại thiêng liêng, kèm nghi lễ thờ phụng | Có chiều kích tôn giáo | Niềm tin vào Trời, lễ tế Khổng, tế Nam Giao, thờ cúng tổ tiên |
| Học thuyết về cách sống và tổ chức xã hội | Là học thuyết luân lý – chính trị | Trọng tâm là tu thân, gia đình, cai trị bằng đức |
| Một truyền thống văn hoá gồm cả tư tưởng lẫn nghi lễ | Là truyền thống văn hoá có cả hai mặt | Tuỳ thời kỳ và tầng lớp mà mặt nào nổi hơn |
Trong bài thi, cách viết an toàn là nêu cả hai quan điểm, giải thích vì sao có tranh luận, rồi nói rõ bạn chọn định nghĩa nào. Người chấm thường đánh giá cao lập luận rõ hơn là một kết luận cứng.
Trong trò chuyện thường ngày, nhất là với người lớn tuổi đã lớn lên trong nếp nhà nho, bạn không cần tranh cãi đúng sai: mỗi người có thể sống với Nho như một đạo làm người, như một nếp nhà, hay như một niềm tin, và các cách sống ấy cùng tồn tại được.
Câu hỏi thường gặp
Nho giáo có phải là tôn giáo không?
Chưa có câu trả lời chung. Nếu hiểu tôn giáo là hệ thống có giáo hội, giáo sĩ, lễ gia nhập thì Nho giáo không phải. Nếu hiểu là niềm tin vào thực tại thiêng liêng kèm nghi lễ thì Nho giáo có chiều kích tôn giáo qua niềm tin vào Trời và các lễ tế.
Vì sao gọi là Nho giáo nếu không phải tôn giáo?
Chữ giáo trong tiếng Hán nghĩa gốc là dạy dỗ, giáo hoá. Nho giáo theo nghĩa xưa là sự dạy dỗ của nhà Nho. Khái niệm tôn giáo theo nghĩa hiện đại chỉ phổ biến ở Đông Á từ cuối thế kỷ 19, muộn hơn tên gọi Nho giáo rất nhiều.
Lễ tế Khổng Tử ở Văn Miếu là gì?
Đó là lễ bày tỏ lòng tôn kính Khổng Tử và các bậc tiên hiền của Nho học, từng là một phần lễ nghi triều đình. Ở làng có văn chỉ do hội tư văn lo tế. Trong truyền thống Nho, Khổng Tử được tôn là bậc thầy, không phải vị thần ban phước.
Tế Nam Giao là gì và có liên quan đến Nho giáo không?
Tế Nam Giao là lễ tế Trời Đất do nhà vua chủ trì ở đàn phía nam kinh thành. Lễ gắn với quan niệm Nho về vua là thiên tử thay dân tế Trời, nên thường được xem là bằng chứng về chiều kích tôn giáo, chính trị của Nho giáo nhà nước.
Khổng Tử có tin vào quỷ thần không?
Luận ngữ cho thấy Khổng Tử ít bàn về quỷ thần, khuyên kính quỷ thần nhưng giữ khoảng cách, và đặt việc lo cho người sống lên trước. Ông vẫn coi trọng tế lễ và nói về Trời, nên các học giả hiểu thái độ của ông theo nhiều cách khác nhau.
Theo Nho giáo có cần bỏ tín ngưỡng khác không?
Không. Trong lịch sử Việt Nam và Đông Á, rất nhiều nhà nho vẫn đi chùa, thờ thần làng và cúng giỗ theo tục địa phương. Nho giáo không có lễ nhập đạo hay yêu cầu từ bỏ niềm tin khác, đây cũng là một lý lẽ của phía coi Nho không phải tôn giáo.