Bách gia chư tử là cách gọi các trường phái tư tưởng nở rộ ở Trung Hoa thời Xuân Thu – Chiến Quốc, và Nho gia khi ấy chỉ là một tiếng nói giữa nhiều tiếng nói: Mặc gia chủ trương thương yêu mọi người như nhau, Đạo gia chê lễ nghĩa là giả tạo, Pháp gia tin vào luật pháp và thưởng phạt. Chính những cuộc tranh luận với các nhà ấy làm cho tư tưởng Nho trở nên rõ ràng và chặt chẽ hơn.
Bài này không giảng giáo lý của Đạo gia hay các nhà khác; bài đặt Nho gia cạnh từng nhà để thấy Nho khác ở đâu, bị chê ở đâu, và đã đáp lại thế nào. Thuyết âm dương ngũ hành của Âm dương gia có bài riêng trên Học Thuyết; ở đây chỉ nhắc một câu.
Bách gia chư tử là gì
"Bách gia" nghĩa là trăm nhà, "chư tử" là các thầy. Đây là cách nói phóng đại để chỉ rất nhiều trường phái, chứ không phải đúng một trăm. Bối cảnh của nó là thời nhà Chu suy, các nước chư hầu tranh hùng. Vua chúa các nước cần người giỏi để làm giàu, làm mạnh nước mình, nên kẻ sĩ có học được trọng dụng, tự do đi từ nước này sang nước khác trình bày chủ trương.
Một số nước còn nuôi học giả. Nổi tiếng nhất là học cung Tắc Hạ ở nước Tề, nơi nhiều học giả thuộc các phái khác nhau được cấp bổng lộc để giảng dạy, tranh luận. Theo sử cũ, Tuân Tử từng nhiều lần đứng đầu hàng học giả ở đó. Không khí tranh luận ấy là đặc điểm nổi bật nhất của thời kỳ này.
Việc chia các trường phái thành "nhà" là việc của đời Hán. Tư Mã Đàm nói đến sáu nhà, phần thư mục trong Hán thư xếp thành nhiều nhà hơn. Vì vậy ranh giới giữa các phái thời Chiến Quốc thực tế mềm hơn sách vở đời sau vẽ ra: có người học Nho rồi chuyển sang Mặc, có người học Nho mà trở thành bậc thầy Pháp gia.
Các nhà chính và chỗ khác với Nho gia
Bảng dưới tóm lược các trường phái hay được nhắc trong sách giáo khoa và sách nhập môn. Mỗi ô chỉ là một nét chính, không thay được việc đọc sách của chính phái ấy.
| Trường phái | Người tiêu biểu | Chủ trương chính | Khác Nho ở đâu |
|---|---|---|---|
| Nho gia | Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử | Tu thân, lễ, nhân, cai trị bằng đức | (làm mốc so sánh) |
| Mặc gia | Mặc Tử | Kiêm ái, phản đối chiến tranh xâm lược, tiết kiệm | Phản đối tình thương có thứ bậc, chê tang lễ và âm nhạc tốn kém |
| Đạo gia | Lão Tử, Trang Tử | Thuận theo tự nhiên, vô vi | Coi lễ nghĩa, nhân nghĩa là dấu hiệu đạo đã suy |
| Pháp gia | Thương Ưởng, Hàn Phi, Lý Tư | Luật pháp rõ ràng, thưởng phạt nghiêm, tăng quyền lực nhà vua | Không tin cai trị bằng đức và gương sáng |
| Danh gia | Huệ Thi, Công Tôn Long | Phân tích khái niệm, tên gọi, nghịch lý | Bàn danh như logic, còn Nho bàn chính danh như đạo đức |
| Nông gia | Hứa Hành | Vua cũng phải cày cấy cùng dân | Nho đề cao phân công giữa người làm việc trí óc và chân tay |
| Âm dương gia | Trâu Diễn | Âm dương, ngũ hành giải thích tự nhiên, lịch sử | Về sau được hấp thu vào Nho đời Hán |
Âm dương gia và các thuyết vũ trụ được trình bày kỹ trên Học Thuyết. Phần dưới đi vào ba cặp tranh luận có ảnh hưởng lớn nhất đến diện mạo của Nho giáo.
Nho và Mặc: thương có thứ bậc hay thương như nhau
Mặc gia có lúc là đối thủ đáng gờm nhất của Nho gia. Mặc Tử chủ trương "kiêm ái", tức thương mọi người như nhau, không phân biệt người nhà với người ngoài. Ông cũng phê phán Nho gia ở những điểm rất cụ thể: tang lễ kéo dài, chôn cất tốn kém làm dân nghèo thêm; âm nhạc cung đình là xa xỉ, không giúp ai no ấm.
Nho gia đáp lại rằng tình thương tự nhiên của con người có thứ bậc: thương cha mẹ trước, rồi mới mở rộng ra người ngoài. Thứ bậc ấy không phải ích kỷ mà là điểm xuất phát, vì người không thương nổi cha mẹ mình thì khó thương được người dưng. Mạnh Tử phê phán gay gắt cả hai cực: Dương Chu chỉ vì mình nên là "không có vua", Mặc Địch thương đều mọi người nên là "không có cha", theo cách nói trong sách Mạnh Tử.
Cuộc tranh luận này giúp Nho gia nói rõ hơn về chữ nhân: nhân bắt đầu từ gần đến xa, từ nhà ra nước. Còn phê phán của Mặc Tử về tang lễ xa xỉ thì vẫn được nhiều nhà nho đời sau nhắc lại, khi chính họ thấy lễ nghi bị đẩy lên thành phô trương.
Nho và Đạo: làm hay không làm
Đạo gia nhìn Nho từ một phía rất khác. Đạo đức kinh có câu nổi tiếng ở chương 18 rằng khi đạo lớn bị bỏ thì mới có nhân nghĩa, ý nói việc người ta phải đề cao nhân nghĩa chính là dấu hiệu xã hội đã xa rời tự nhiên. Với Đạo gia, càng đặt nhiều lễ nghi, quy phạm thì con người càng giả tạo.
Trong sách Trang Tử có nhiều ngụ ngôn để Khổng Tử làm nhân vật, lúc bị chế giễu, lúc lại nói lời của Đạo gia. Đó là ngụ ngôn văn chương, không phải ghi chép lịch sử, nên không thể dùng làm bằng chứng về con người thật của Khổng Tử. Giai thoại Khổng Tử đến hỏi lễ Lão Tử cũng được Sử ký chép lại, nhưng các nhà nghiên cứu còn tranh luận về độ tin cậy.
Nho gia đáp rằng con người sống thành xã hội thì cần khuôn phép; không có lễ, tình người dễ biến thành hỗn loạn. Hai lối nghĩ này về sau không triệt tiêu nhau mà cùng tồn tại trong đời sống Đông Á: nhiều nhà nho khi ra làm quan thì theo Nho, khi về ở ẩn thì đọc Lão Trang. Bài về Tam giáo trong danh mục này bàn kỹ hơn sự đan xen ấy.
Nho và Pháp: đức trị hay pháp trị
Cuộc tranh luận có hệ quả chính trị lớn nhất là giữa Nho và Pháp. Luận ngữ (thiên Vi chính) có đoạn Khổng Tử so sánh: dẫn dắt dân bằng chính lệnh, giữ dân bằng hình phạt thì dân tránh được tội nhưng không biết hổ thẹn; dẫn dắt bằng đức, giữ bằng lễ thì dân biết hổ thẹn và tự sửa mình. Đây là cốt lõi của chủ trương đức trị.
Pháp gia cho rằng trông vào lòng tốt của con người là ảo tưởng. Muốn nước mạnh thì phải có luật rõ, thưởng phạt nghiêm, quyền lực tập trung vào nhà vua. Điều đáng chú ý là hai người tiêu biểu của Pháp gia là Hàn Phi và Lý Tư theo sử cũ đều từng học Tuân Tử, một bậc thầy Nho gia nổi tiếng với thuyết tính ác. Từ chỗ cho rằng bản tính con người cần được uốn nắn, học trò của Tuân Tử đi tới chỗ tin vào luật pháp hơn là vào giáo hoá.
Nhà Tần thống nhất Trung Hoa bằng đường lối Pháp gia, và chính nhà Tần đã đốt sách, đàn áp các học giả. Nhà Tần sụp đổ nhanh chóng, khiến các nhà nho đời Hán có lý lẽ để nói rằng cai trị chỉ bằng hình phạt không bền.
Hai cuộc tranh luận nhỏ hơn: với Nông gia và Danh gia
Với Nông gia: ai cũng phải cày ruộng? Sách Mạnh Tử (thiên Đằng Văn Công) ghi lại cuộc tranh luận giữa Mạnh Tử với Trần Tương, người theo học Hứa Hành của Nông gia. Phía Nông gia cho rằng vua hiền phải tự cày cấy cùng dân. Mạnh Tử đáp bằng lập luận về phân công: người thợ gốm không tự dệt vải, người nông dân không tự rèn lưỡi cày, vậy người lo việc cai trị cũng không thể vừa trị nước vừa cày ruộng. Từ đó sách có câu người lao tâm thì trị người, người lao lực thì bị người trị.
Câu ấy được đọc thế nào về sau. Câu "lao tâm, lao lực" sau này bị dùng để biện hộ cho việc coi thường lao động chân tay, và bị phê phán nhiều trong thế kỷ 20. Đọc trong ngữ cảnh, đó là một lập luận về phân công xã hội chống lại chủ trương mọi người đều làm ruộng; còn việc đời sau biến nó thành thứ bậc sang hèn là một lớp diễn giải khác. Hai lớp nghĩa này nên được tách ra khi bạn bàn về chuyện "trọng văn khinh nghề".
Với Danh gia: chữ "danh" mang hai nghĩa. Danh gia say mê phân tích tên gọi và nghịch lý, như câu "ngựa trắng không phải ngựa" gắn với Công Tôn Long. Nho gia cũng nói nhiều về danh, nhưng theo nghĩa khác: chính danh là gọi đúng tên, làm đúng phận, vua làm đúng phận vua, quan làm đúng phận quan, cha ra cha, con ra con, như Luận ngữ ghi trong thiên Nhan Uyên. Một bên coi danh là chuyện logic, một bên coi danh là chuyện đạo đức và trật tự.
Vì sao cuối cùng Nho gia đứng đầu
Nhiều sách phổ thông viết rằng nhà Hán "chọn Nho, bỏ các nhà khác". Thực tế phức tạp hơn. Nho học được triều đình Hán đưa lên làm học vấn chính thức, nhưng bộ máy cai trị vẫn dùng luật pháp, hình phạt của Pháp gia; nhiều học giả mô tả chính sách ấy bằng cụm "ngoài Nho trong Pháp". Nho đời Hán cũng đã hấp thu thuyết âm dương ngũ hành, khác xa Nho của Khổng Tử.
Có vài lý do khiến Nho gia đứng được lâu. Nho có một bộ kinh điển để dạy, nên dễ trở thành nền giáo dục cho quan lại. Nho đề cao gia đình và thứ bậc, phù hợp với một nhà nước rộng lớn cần ổn định. Nho lại coi trọng học vấn và lịch sử, cho các triều đại một cách kể về tính chính danh của mình.
Những trường phái còn lại không biến mất. Đạo gia sống tiếp trong văn chương, hội hoạ, lối sống ẩn dật; tư tưởng Pháp gia tồn tại trong luật lệ; Mặc gia dần lặng đi nhưng được học giả đời Thanh và thế kỷ 20 tìm đọc lại. Hiểu bối cảnh tranh luận này giúp bạn đọc Nho giáo như một tiếng nói đã được thử thách, không phải một chân lý đứng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Bách gia chư tử gồm những trường phái nào?
Các trường phái hay được nhắc gồm Nho gia, Mặc gia, Đạo gia, Pháp gia, Danh gia, Âm dương gia, Nông gia, cùng Tung hoành gia và Binh gia. Cách chia thành nhà là của học giả đời Hán, ranh giới thực tế thời Chiến Quốc mềm hơn.
Nho gia và Mặc gia khác nhau ở điểm nào?
Nho gia cho rằng tình thương có thứ bậc, bắt đầu từ cha mẹ rồi mới mở ra người ngoài. Mặc gia chủ trương kiêm ái, thương mọi người như nhau, đồng thời phê phán tang lễ và âm nhạc tốn kém mà Nho gia coi trọng.
Đức trị của Nho gia khác pháp trị của Pháp gia thế nào?
Đức trị cho rằng người cầm quyền dẫn dắt bằng đạo đức và lễ thì dân biết hổ thẹn mà tự sửa. Pháp trị cho rằng cần luật rõ, thưởng phạt nghiêm và quyền lực tập trung. Trong thực tế, các triều đại thường kết hợp cả hai.
Hàn Phi và Lý Tư có liên quan gì đến Nho gia?
Theo sử cũ, Hàn Phi và Lý Tư đều từng học Tuân Tử, một nhà Nho nổi tiếng với thuyết tính ác. Từ chỗ cho rằng bản tính người cần được uốn nắn, họ đi tới chủ trương dùng luật pháp và thưởng phạt, trở thành người tiêu biểu của Pháp gia.
Vì sao nhà Hán đưa Nho học lên làm học vấn chính thức?
Nho có bộ kinh điển dễ dùng để đào tạo quan lại, đề cao gia đình và thứ bậc hợp với nhà nước lớn cần ổn định, lại coi trọng lịch sử để giải thích tính chính danh. Tuy vậy bộ máy nhà Hán vẫn dùng luật pháp của Pháp gia.