Người Việt gọi Khổng Tử là Đức Thánh Khổng, Đức Khổng Tử hay Khổng Phu Tử và thờ ông như bậc "tiên sư" — người thầy đầu tiên — của việc học chữ Hán và Nho học. Việc thờ tự này bắt đầu từ khi nhà Lý dựng Văn Miếu ở Thăng Long năm 1070, lan xuống các tỉnh qua Văn Miếu, văn từ, rồi xuống làng xã qua văn chỉ và hội Tư văn của những người theo nghề chữ.
Thờ ông không có nghĩa là coi ông như thần ban phước. Với các nhà nho xưa, đó là tưởng nhớ người khai mở việc học, giống như các làng nghề thờ tổ nghề. Bài này giải thích hình ảnh Khổng Tử trong văn hoá Việt, các thiết chế thờ tự ông, và tách bạch người thật với những giai thoại kể về ông — cả những truyện tôn vinh lẫn những truyện "Khổng Tử thua trẻ con" mà nhiều người Việt nghe từ nhỏ.
Những cách gọi và những thành ngữ quen thuộc
Trong tiếng Việt, Khổng Tử có nhiều cách gọi. "Đức Thánh Khổng" và "Đức Khổng Tử" thể hiện sự tôn kính; "Khổng Phu Tử" theo cách gọi thầy của học trò xưa; trong khẩu ngữ, người ta nói "ông Khổng", "đạo Khổng", có khi hơi đùa. Chữ "thánh" trong "Đức Thánh Khổng" là theo nghĩa Nho học — bậc hiền triết có đức và trí lớn — chứ không phải thánh thần theo nghĩa tín ngưỡng.
Nhiều thành ngữ còn dùng đến hôm nay gắn với ông. "Cửa Khổng sân Trình" chỉ nơi học Nho, trong đó Trình là hai anh em Trình Hạo, Trình Di đời Tống. "Sách thánh hiền", "chữ thánh hiền", "đạo thánh hiền" chỉ kinh điển và đạo lý Nho gia. "Khổng Mạnh" chỉ cả truyền thống. Có cả những cách nói có ý chê, như gọi người cứng nhắc là "hủ nho", cho thấy người Việt nhìn Nho học với cả kính trọng lẫn châm biếm.
Những cách gọi ấy là dấu vết của gần một nghìn năm việc học chữ Hán, thi cử theo kinh điển Nho gia ở Việt Nam. Ngay cả khi khoa cử đã chấm dứt từ đầu thế kỷ 20, vốn từ này vẫn sống trong lời ăn tiếng nói, văn chương và cách người Việt nói về chuyện học.
Thờ Khổng Tử ở Văn Miếu: thiết chế của việc học
Văn Miếu ở kinh đô. Sử cũ chép năm 1070, đời vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được dựng ở Thăng Long, đắp tượng Khổng Tử, Chu Công và tứ phối, vẽ tượng bảy mươi hai người hiền, bốn mùa cúng tế. Sáu năm sau, năm 1076, Quốc Tử Giám được lập. Từ đó nơi thờ Khổng Tử gắn liền với nơi đào tạo người học và về sau là nơi dựng bia ghi danh tiến sĩ.
Văn Miếu ở các trấn, tỉnh. Dưới các triều sau, nhiều trấn, tỉnh dựng Văn Miếu riêng. Một số Văn Miếu còn đến nay được biết đến như Văn Miếu ở Huế, Văn Miếu Trấn Biên ở Đồng Nai, Văn Miếu Mao Điền ở Hải Phòng (trước thuộc Hải Dương), Văn Miếu Xích Đằng ở Hưng Yên. Mỗi nơi có lịch sử tu sửa, bài trí riêng.
Tượng hay bài vị. Không phải nơi nào cũng thờ tượng. Có nơi thờ tượng, có nơi thờ bài vị — tấm gỗ ghi danh hiệu. Cách thờ thay đổi theo thời và theo quy định của từng triều, nên khi đi tham quan, bạn có thể thấy khác biệt giữa các di tích.
Lễ tế theo ngày Đinh. Lễ tế Khổng Tử theo nghi thức Nho gia thường cử hành vào ngày Đinh đầu tiên của tháng giữa mùa xuân và tháng giữa mùa thu âm lịch, nên dân gian gọi là tế Đinh. Đây là nghi lễ của triều đình và giới nho sĩ, mang tính tưởng niệm người thầy, khác với lễ cầu xin ở đền miếu.
Văn chỉ, văn từ và hội Tư văn ở làng
Dưới cấp kinh đô và tỉnh, nhiều làng Việt xưa có văn chỉ hoặc văn từ — một nền đất hoặc một ngôi miếu nhỏ, thường ở chỗ cao ráo, có cây cổ thụ, nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền, đôi khi kèm bia ghi tên những người trong làng đỗ đạt. Người lo việc thờ tự là hội Tư văn, tức hội của những người theo nghề chữ trong làng: nho sinh, người đỗ đạt, thầy đồ.
Văn chỉ làng có chức năng rất gần đời sống. Nó là nơi các nho sĩ họp mặt, bàn việc học của làng, khuyến khích con em đi học. Ghi tên người đỗ đạt lên bia là cách làng tự hào về người học giỏi, đồng thời đặt kỳ vọng vào thế hệ sau. Ở những làng có truyền thống khoa bảng, văn chỉ là một phần của bản sắc làng.
Ngày nay nhiều văn chỉ đã mất hoặc chỉ còn nền, một số được tu bổ lại như di tích của làng. Khi tìm hiểu về văn chỉ ở quê mình, nguồn đáng tin nhất thường là hương ước, văn bia còn lại, hồ sơ di tích của địa phương và lời kể của người cao tuổi; nên ghi rõ nguồn, vì mỗi làng một khác. Đình làng như một kiến trúc và việc thờ Thành hoàng là chủ đề riêng, không thuộc phạm vi bài này.
Một điểm hay bị bỏ qua: văn chỉ không chỉ thờ Khổng Tử mà còn ghi nhớ chính người trong làng. Tên những người đỗ đạt, đôi khi cả những thầy đồ có công dạy dỗ, được đặt cạnh tên bậc thầy của Nho học. Đó là cách làng nói với con cháu rằng truyền thống học không ở đâu xa, mà bắt đầu từ ông, từ cha, từ người hàng xóm từng ngồi học dưới mái nhà tranh.
Giai thoại về Khổng Tử: nguồn ở đâu, nên hiểu thế nào
Người Việt nghe nhiều truyện về Khổng Tử, có truyện tôn vinh, có truyện "hạ bệ" vui vẻ. Bảng dưới gom những truyện hay gặp và nguồn sớm nhất được biết.
| Giai thoại | Nội dung tóm tắt | Nguồn | Nên hiểu là |
|---|---|---|---|
| Khổng Tử hỏi lễ Lão Tử | Khổng Tử đến kinh đô nhà Chu hỏi lễ, gặp Lão Tử và được khuyên bỏ tính kiêu, lòng tham | Sử ký; một số đoạn trong Lễ ký và sách Trang Tử | Truyện có từ sớm nhưng tính lịch sử còn tranh luận; mỗi phái kể theo ý mình |
| Hạng Thác bảy tuổi làm thầy Khổng Tử | Một cậu bé tên Hạng Thác đối đáp khiến Khổng Tử phục | Chiến quốc sách và một số sách đời Hán nhắc tên | Truyện ngụ ý ai cũng có thể là thầy; chi tiết đối đáp do dân gian thêm dần |
| Hai đứa trẻ cãi nhau về mặt trời | Hai trẻ hỏi mặt trời buổi sáng hay buổi trưa gần hơn, Khổng Tử không phân xử được | Sách Liệt Tử, thiên Thang vấn | Truyện của Đạo gia, dùng để nói giới hạn của hiểu biết |
| Xâu hạt châu chín khúc | Khổng Tử không xâu được chỉ qua hạt châu, được người hái dâu chỉ cách buộc chỉ vào con kiến | Truyện dân gian Trung Hoa, lưu truyền cả ở Việt Nam | Truyện dân gian, không có trong sử liệu |
| Điềm lạ lúc ra đời | Các truyện về kỳ lân, sao lạ báo hiệu thánh nhân sinh | Các sách vĩ thư đời Hán và truyện kể về sau | Lớp tô vẽ thành thần về sau, không phải sử liệu |
Những truyện "Khổng Tử thua trẻ con" có điều thú vị: chúng không làm nhỏ ông, mà khớp với chính lời ông trong Luận ngữ rằng ba người cùng đi ắt có người là thầy ta. Kể cho trẻ nghe, bạn chỉ cần nói rõ đây là truyện kể, không phải sử.
Khổng Tử trong Tam giáo và trong các tín ngưỡng Việt
Ở Việt Nam, Nho, Phật, Đạo từ lâu cùng tồn tại, và người Việt thường không thấy mâu thuẫn khi cùng lúc giữ nếp Nho trong gia đình, đi chùa lễ Phật, thờ các vị thần của làng. Một số nơi thờ chung ba vị khai sáng của ba truyền thống, gọi là thờ Tam giáo hay Tam thánh, trong đó có Khổng Tử. Đạo Cao Đài, ra đời ở Nam Bộ đầu thế kỷ 20, cũng đặt Khổng Tử trong hệ thống thờ tự của mình cùng Phật và Lão Tử.
Những cách thờ ấy cho thấy Khổng Tử đi vào đời sống tín ngưỡng Việt theo nhiều con đường khác nhau. Nhưng trong truyền thống Nho học thuần tuý, ông không phải vị thần ban phước hay giải hạn; người ta tưởng nhớ ông như người thầy. Nho giáo có phải là một tôn giáo hay không là câu hỏi có nhiều cách trả lời, được bàn ở bài riêng của trang. Ở đây chỉ cần ghi nhận: thờ Khổng Tử ở Văn Miếu là nghi lễ tưởng niệm của nhà nước và giới học, còn thờ trong các tín ngưỡng khác mang ý nghĩa riêng của từng truyền thống, và nên tôn trọng như vậy.
Với người muốn tìm hiểu sâu các truyền thống tín ngưỡng ấy, cách tốt nhất là hỏi chính những người đang giữ chúng — chức sắc, người trông coi di tích — thay vì suy diễn từ bên ngoài.
Kể về Khổng Tử cho con cháu thế nào cho đúng
Nhiều ông bà, cha mẹ muốn kể về Khổng Tử khi con bắt đầu đi học hay khi đưa con đi thăm Văn Miếu. Vài gợi ý để vừa gần gũi vừa không sai:
- Giới thiệu ông là người thầy. Khổng Tử là người dạy học nổi tiếng thời xưa, nhận học trò không phân giàu nghèo; người Việt xưa thờ ông để nhớ ơn người mở đường cho việc học.
- Kể chuyện có thật trước. Chuyện ông nghèo phải làm việc vặt từ nhỏ, chuyện ông đi nhiều nước mà không ai dùng vẫn không bỏ việc dạy, chuyện ông khóc khi học trò mất.
- Kể giai thoại thì nói rõ là truyện. Truyện Hạng Thác hay hai đứa trẻ cãi về mặt trời rất hợp với trẻ, chỉ cần thêm một câu "người ta kể rằng".
- Không biến ông thành thần ban điểm. Việc học là công sức của con; đến Văn Miếu để hiểu lịch sử việc học, không để xin đỗ.
- Cho con thấy cả hai mặt. Với trẻ lớn hơn, bạn kể thêm rằng Nho giáo có điều hay như chăm học, giữ chữ tín, và cũng có điều không còn hợp như coi nhẹ phụ nữ trong việc học, để con tự nghĩ.
Cách kể ấy giúp trẻ giữ được sự kính trọng với truyền thống mà không mang theo những niềm tin sai về nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt gọi Khổng Tử là Đức Thánh Khổng?
Vì Nho học là nền tảng của việc học và thi cử ở Việt Nam gần một nghìn năm, và Khổng Tử được coi là người thầy đầu tiên của truyền thống ấy. Chữ thánh ở đây theo nghĩa Nho học là bậc hiền triết lớn, không mang nghĩa thần linh ban phước.
Văn chỉ là gì?
Văn chỉ là nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền ở cấp làng, thường là một nền đất hoặc miếu nhỏ, có khi kèm bia ghi tên người trong làng đỗ đạt. Việc thờ tự do hội Tư văn, tức hội của những người theo nghề chữ trong làng, đảm nhận.
Tế Đinh là lễ gì?
Tế Đinh là cách gọi dân gian của lễ tế Khổng Tử theo nghi thức Nho gia, thường tổ chức vào ngày Đinh đầu tiên của tháng giữa mùa xuân và tháng giữa mùa thu âm lịch. Đây là nghi lễ tưởng niệm người thầy của triều đình và giới nho sĩ.
Truyện Khổng Tử thua Hạng Thác có thật không?
Tên Hạng Thác được nhắc trong Chiến quốc sách và một số sách đời Hán như một cậu bé bảy tuổi làm thầy Khổng Tử. Các câu đối đáp chi tiết mà dân gian kể là phần thêm dần về sau. Nên coi đây là truyện ngụ ý, không phải sử liệu.
Văn Miếu đầu tiên ở Việt Nam được dựng khi nào?
Theo sử cũ, Văn Miếu ở Thăng Long được dựng năm 1070 dưới đời vua Lý Thánh Tông, thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền. Năm 1076, Quốc Tử Giám được lập cạnh đó, đánh dấu nơi đào tạo người học của nhà nước.
Thờ Khổng Tử có phải là mê tín không?
Trong truyền thống Nho học, thờ Khổng Tử là tưởng niệm người thầy, tương tự các làng nghề thờ tổ nghề, không phải cầu xin phép lạ. Nếu hiểu ông như vị thần ban phước, ban điểm thì đó là cách hiểu đã đi xa khỏi tinh thần của chính Khổng Tử.