Tống Nho là gì: Lý học của anh em họ Trình và Chu Hy giải thích cho người mới

Tống Nho, còn gọi là Lý học hay Tân Nho giáo, là Nho học được các học giả đời Tống xây lại thành một hệ thống chặt chẽ, xoay quanh các khái niệm lý, khí, tính, tâm và con đường tu dưỡng; người tổng hợp lớn nhất là Chu Hy (1130–1200), người gom bốn sách thành Tứ thư và viết lời chú về sau thành chuẩn cho khoa cử ở Trung Hoa, Việt Nam, Triều Tiên. Khi nhà nho Việt nói "đạo Khổng Mạnh", họ thường đọc Khổng Mạnh qua mắt Chu Hy.

Bài này giải thích vì sao Nho học cần được xây lại thời Tống, các nhân vật chính, lý và khí nói cho dễ hiểu, cách vật trí tri, vai trò của Chu Hy và những cách hiểu sai về câu "tồn thiên lý, diệt nhân dục". Phần vũ trụ luận Thái cực, âm dương ngũ hành của Chu Đôn Di, Thiệu Ung thuộc Học Thuyết, ở đây chỉ nhắc tên.

Vì sao Nho học cần được xây lại thời Tống

Từ cuối Hán đến hết đời Đường, Phật giáo và Đạo giáo phát triển mạnh. Phật giáo mang đến những câu hỏi sâu về tâm, về bản chất của khổ đau và giải thoát, những điều mà Nho học đương thời, vốn chỉ lo chú giải kinh và chuẩn bị đi thi, khó trả lời. Nhiều trí thức giỏi nhất tìm đến chùa, đến thiền sư. Nho giữ vị trí trong quan trường nhưng mất dần sức hút về tư tưởng.

Cuối đời Đường, Hàn Dũ viết bài Nguyên đạo, kêu gọi trở về đạo của thánh hiền, nêu ý về một dòng truyền đạo từ Nghiêu Thuấn đến Khổng Mạnh. Học trò ông là Lý Cao bàn về tính người. Họ được coi là những người mở đường. Sang đời Tống, triều đình trọng văn, khoa cử mở rộng, nghề in phát triển, sách đến tay nhiều người hơn: đó là điều kiện để một thế hệ học giả xây lại Nho học từ gốc.

Mục tiêu của họ, nói gọn lại, là chứng minh rằng Nho học cũng có câu trả lời cho những câu hỏi lớn về tâm và tính, mà không cần rời bỏ gia đình, xã hội như con đường tu hành. Vì đặt trọng tâm vào chữ "lý", trào lưu này được gọi là Lý học.

Những gương mặt chính của Lý học

Năm học giả Bắc Tống hay được gọi chung là "Bắc Tống ngũ tử", cùng Chu Hy đời Nam Tống. Bảng chỉ nêu phần đóng góp gắn với đạo đức và học vấn.

Vì Chu Hy kế thừa chủ yếu từ Trình Di, sách vở hay gọi dòng chính là "Trình Chu". Khi một nhà nho Việt nói "theo Trình Chu", họ đang nói về chuẩn mực Lý học được dùng trong khoa cử.

Lý và khí: nói cho dễ hiểu

Lý là cái lẽ, cái phép tắc khiến một vật là vật ấy và nên như thế. Cái bàn có lý của cái bàn, người con có lý của người con. Khí là chất liệu cụ thể làm nên mọi vật, có thể trong hay đục, dày hay mỏng. Mọi vật đều có cả lý lẫn khí: lý cho biết nó nên là gì, khí cho nó hình hài thật.

Áp vào con người, các nhà Lý học cho rằng mỗi người đều được phú cho cái lý tốt đẹp, gọi là bản tính, nên về gốc ai cũng có thể thành người tốt. Nhưng khí chất mỗi người khác nhau, người trong người đục, nên có người dễ sáng ra, có người bị che lấp. Việc học và tu dưỡng là để gột cái che lấp ấy, làm sáng lại bản tính. Cách giải thích này giúp Lý học vừa giữ được ý của Mạnh Tử rằng tính người vốn thiện, vừa giải thích vì sao trên thực tế người ta lại khác nhau xa.

Một cụm từ hay gặp là "lý nhất phân thù", nghĩa là lý chỉ có một mà biểu hiện thì muôn khác. Trình Di dùng cụm này khi bàn về bài Tây minh: tình thương mọi người chung một gốc, nhưng thể hiện với cha mẹ, anh em, người ngoài thì có khác. Đây cũng là cách Lý học trả lời lại phê phán "kiêm ái" của Mặc gia từ thời Chiến Quốc.

Cách vật trí tri và con đường tu dưỡng

Sách Đại học nêu tám bước, đời sau gọi là bát điều mục. Lý học đặc biệt nhấn vào hai bước đầu và coi đó là gốc của cả con đường.

1. Cách vật: đi sâu vào từng sự vật, từng việc để hiểu cái lý của nó.
2. Trí tri: từ chỗ hiểu từng lý mà mở mang hiểu biết đến chỗ thông suốt.
3. Thành ý: làm cho ý nghĩ thật, không tự dối mình.
4. Chính tâm: giữ cho lòng ngay, không bị giận dữ, sợ hãi, ham muốn kéo lệch.
5. Tu thân: sửa mình trong lời nói, việc làm.
6. Tề gia: giữ cho gia đình hoà thuận, có nề nếp.
7. Trị quốc: lo việc nước cho phải đạo.
8. Bình thiên hạ: làm cho thiên hạ yên ổn.

Chu Hy cho rằng phần giải thích cách vật trí tri trong Đại học đã bị thất lạc, nên tự viết một đoạn bổ sung. Theo ông, cách vật là tìm hiểu lý trong từng việc, từ đọc sách, xét chuyện xưa đến ứng xử hằng ngày, tích luỹ lâu ngày thì sẽ có lúc thông suốt. Chính cách hiểu này về sau bị Vương Dương Minh chất vấn, mở ra dòng Tâm học đời Minh.

Chu Hy: người tổng hợp

Chu Hy sống đời Nam Tống, làm quan không lâu, phần lớn thời gian dạy học và viết sách. Ông khôi phục thư viện Bạch Lộc Động làm nơi giảng học, đặt ra quy ước cho học trò. Công trình có ảnh hưởng nhất của ông là gom Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh Tử thành một bộ, gọi là Tứ thư, và viết lời chú cho cả bốn sách.

Thời ông sống, học thuyết của ông có lúc bị triều đình coi là "ngụy học" và bị cấm. Chỉ sau khi ông mất, Lý học mới được phục hồi và đề cao. Từ đời Nguyên, khoa cử lấy Tứ thư cùng lời chú của Chu Hy làm chuẩn; các triều Minh, Thanh tiếp tục. Ở Việt Nam, khoa cử các triều Lê, Nguyễn cũng dựa vào Tứ thư, Ngũ kinh theo lời chú của Trình Chu, chi tiết thi cử có ở danh mục khoa cử trên trang này.

Chu Hy cũng tranh luận nổi tiếng với Lục Cửu Uyên, người chủ trương tâm tức là lý, việc học nên bắt đầu từ việc làm sáng cái tâm. Hai ông gặp nhau ở chùa Nga Hồ để bàn luận mà không thống nhất được. Cuộc gặp này thường được kể như khởi đầu của sự phân chia Lý học và Tâm học.

"Tồn thiên lý, diệt nhân dục" và những cách hiểu khác nhau

Ý gốc trong Lý học. Câu này thường được hiểu là giữ cái lý của trời, bỏ lòng ham muốn của người. Trong hệ thống của Trình Chu, "nhân dục" chủ yếu chỉ những ham muốn vượt quá lẽ phải, vì mình mà hại người, chứ không phải mọi nhu cầu tự nhiên như ăn, mặc, yêu thương. Chu Hy từng giải thích ăn uống là thiên lý, còn đòi ăn ngon quá mức mới là nhân dục.

Khi lên thành giáo điều. Khi Lý học trở thành chuẩn mực nhà nước, câu này dễ bị dùng để đòi hỏi khắt khe, nhất là với phụ nữ trong chuyện tiết hạnh. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các tục lệ khắt khe với goá phụ ở đời Minh, Thanh có liên quan đến việc diễn giải cứng nhắc tinh thần này.

Phê phán từ chính giới Nho. Đới Chấn đời Thanh, một học giả lớn, phê phán rằng người trên dùng chữ lý để trách người dưới, rốt cuộc là lấy lý mà giết người. Như vậy, phê phán Lý học không chỉ đến từ bên ngoài mà có từ trong truyền thống Nho.

Đọc hôm nay thế nào. Bạn có thể giữ phần tinh thần tự kiềm chế, sống theo lẽ phải, đồng thời nhận ra mặt hạn chế khi nó bị biến thành công cụ ép buộc. Đây là cách đọc mà nhiều nhà nghiên cứu hiện nay đề nghị, thay vì tôn vinh hay bác bỏ trọn gói.

Đọc Tống Nho hôm nay: nên bắt đầu từ đâu

Với người đọc phổ thông, cách dễ nhất để chạm vào Tống Nho là đọc Đại học và Trung dung cùng phần chú giải theo Chu Hy trong các bản dịch Tứ thư có kèm lời chú. Hai sách ngắn, và chính lời chú của Chu Hy cho bạn thấy Lý học đọc kinh điển như thế nào. Sau đó có thể đọc một cuốn lịch sử tư tưởng để nắm các khái niệm lý, khí, tâm, tính mà không phải tự mò trong văn bản cổ.

Khi đọc, bạn nên để ý ranh giới giữa phần đạo đức – học vấn với phần vũ trụ luận. Phần đầu là chuyện tu thân, đọc sách, giữ lòng kính, xử thế; phần sau là chuyện Thái cực, âm dương, ngũ hành giải thích trời đất. Nếu muốn tìm hiểu phần sau, bạn có thể đọc thêm về Kinh Dịch, âm dương ngũ hành trên Học Thuyết.

Cũng nên nhớ rằng Tống Nho là thứ Nho mà các nhà nho Việt Nam học nhiều nhất trong mấy thế kỷ cuối của khoa cử. Nhiều nếp nghĩ quen thuộc trong gia đình Việt, từ chuyện coi trọng học hành đến những khắt khe về lễ giáo, đi qua lăng kính Trình Chu trước khi đến với người Việt. Hiểu Tống Nho vì thế là hiểu một phần lý do của những nếp nghĩ ấy.

Câu hỏi thường gặp

Tống Nho là gì?

Tống Nho là Nho học đời Tống, còn gọi Lý học hoặc Tân Nho giáo, xây lại Nho giáo thành hệ thống quanh các khái niệm lý, khí, tính, tâm và con đường tu dưỡng. Người tiêu biểu là anh em Trình Hạo, Trình Di và Chu Hy, người tổng hợp lớn nhất.

Lý và khí trong Tống Nho nghĩa là gì?

Lý là cái lẽ, phép tắc khiến một vật là nó và nên như thế; khí là chất liệu cụ thể tạo nên hình hài của vật. Với con người, lý là bản tính tốt đẹp ai cũng có, khí chất khác nhau làm người này sáng ra dễ hơn người kia.

Cách vật trí tri là gì?

Đây là hai bước đầu trong tám bước của sách Đại học. Theo Chu Hy, cách vật là đi sâu tìm hiểu lý trong từng sự vật, từng việc; trí tri là từ đó mở mang hiểu biết đến chỗ thông suốt. Hai bước này là gốc của việc tu thân.

Chu Hy có công gì với Nho giáo?

Chu Hy tổng hợp Lý học đời Tống, gom Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh Tử thành Tứ thư và viết lời chú. Từ đời Nguyên, lời chú này thành chuẩn cho khoa cử, ảnh hưởng đến cả Việt Nam, Triều Tiên trong nhiều thế kỷ.

Tồn thiên lý diệt nhân dục có phải là bỏ hết ham muốn không?

Trong hệ thống của Trình Chu, nhân dục chủ yếu chỉ ham muốn vượt quá lẽ phải, không phải mọi nhu cầu tự nhiên. Tuy vậy, khi thành giáo điều, câu này từng bị dùng để đòi hỏi khắt khe, và đã bị chính học giả Nho như Đới Chấn phê phán.

Vì sao gọi là Trình Chu?

Trình Chu là cách gọi gộp Trình Di, Trình Hạo và Chu Hy, những người làm nên dòng chính của Lý học. Chu Hy kế thừa chủ yếu từ Trình Di. Ở Việt Nam, cụm theo Trình Chu thường chỉ chuẩn mực Nho học được dùng trong thi cử.