Tam giáo Nho – Phật – Lão: khác nhau ở đâu và đan xen thế nào, nhìn từ phía Nho

Tam giáo là cách gọi chung Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo (Lão giáo): Nho lo đạo làm người trong gia đình và xã hội, Phật đặt trọng tâm vào khổ đau và giải thoát, Đạo hướng về thuận theo tự nhiên và dưỡng sinh; ba truyền thống từng tranh luận gay gắt, nhưng qua nhiều thế kỷ đã học hỏi lẫn nhau, đến mức có thuyết "Tam giáo đồng nguyên" cho rằng ba giáo cùng một gốc. Ở Việt Nam, sự đan xen này rất rõ trong đời sống.

Bài này nhìn Tam giáo từ phía Nho: Nho phê phán hai giáo kia ở đâu, học được gì từ họ, và nhà nho Việt sống giữa ba truyền thống thế nào. Bài không giảng giáo lý nhà Phật hay Đạo giáo; nếu muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng, đạo sĩ hoặc đọc sách do chính người trong truyền thống ấy viết.

Tam giáo là gì

Chữ "giáo" trong Tam giáo, như đã nói ở bài về Nho giáo có phải tôn giáo không, nghĩa gốc là dạy dỗ. Tam giáo là ba lối dạy dỗ, ba con đường làm người mà người Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng đã sống cùng trong nhiều thế kỷ.

Nho giáo bắt nguồn từ Khổng Tử. Phật giáo ra đời ở Ấn Độ, truyền vào Trung Hoa khoảng đời Hán, rồi dần bản địa hoá thành nhiều tông phái. Với chữ "Lão" hay "Đạo", cần phân biệt hai thứ: Đạo gia là trường phái triết học của Lão Tử, Trang Tử thời Tiên Tần; Đạo giáo là tôn giáo hình thành muộn hơn, có tổ chức, có nghi lễ, có thần tiên, tôn Lão Tử làm giáo tổ. Trong cụm "Tam giáo", chữ Lão thường bao cả hai lớp này.

Vì ba truyền thống có nguồn gốc và mục tiêu khác nhau, chúng vừa có chỗ va chạm, vừa có chỗ bổ sung. Một người Trung Hoa hay Việt Nam thời xưa thường không chọn một bỏ hai, mà sống với cả ba ở những phần khác nhau của đời mình.

Ba truyền thống khác nhau ở đâu

Bảng dưới chỉ nêu khác biệt ở mức phổ thông để người mới định hướng. Mỗi truyền thống có nhiều tông phái và cách hiểu, không thể gói trong một ô.

Nhìn bảng, có thể hiểu vì sao Nho thường được ví là lo "việc đời", còn Phật và Đạo lo "việc lòng". Cách ví ấy giản lược, nhưng giải thích được vì sao một người có thể đồng thời là nhà nho làm quan và là phật tử đi chùa.

Nho phê phán Phật, Lão ở những điểm nào

Xuất gia và chữ hiếu. Lý lẽ được nêu nhiều nhất là việc xuất gia rời cha mẹ, cạo tóc, không lấy vợ sinh con, mà Nho coi là trái với đạo hiếu và việc nối dõi. Đây là điểm va chạm sâu nhất vì nó chạm vào chính nền tảng gia đình của Nho.

Kinh tế và chính sự. Nhà nho từng phê phán việc nhiều người vào chùa, quán mà không sản xuất, không nộp thuế, và việc triều đình tốn kém cho lễ nghi tôn giáo. Những phê phán này nhiều khi gắn với bối cảnh kinh tế cụ thể của từng thời.

Hàn Dũ và tờ biểu can vua. Cuối đời Đường, Hàn Dũ dâng biểu can vua đừng rước xương Phật vào cung, lời lẽ gay gắt đến mức bị giáng chức, đẩy đi xa. Đây là một trong những văn bản phê phán Phật giáo nổi tiếng nhất của nhà nho.

Phê phán Đạo gia. Với Đạo gia, nhà nho chê thái độ lánh đời, bỏ trách nhiệm với gia đình và xã hội; với Đạo giáo, họ chê những thuật cầu trường sinh, luyện đan. Ngược lại, như bài về Bách gia chư tử đã nói, Đạo gia cũng chê Nho là đặt ra lễ nghĩa giả tạo.

Phía bên kia đáp lại. Các nhà Phật học cũng viết sách trả lời, cho rằng xuất gia là một cách báo hiếu lớn hơn. Theo truyền thống, sách Lý hoặc luận, một văn bản sớm đáp lại phê phán của Nho, gắn với một người tên Mâu Tử từng sống ở Giao Chỉ, dù tác giả và niên đại vẫn còn được giới nghiên cứu bàn cãi.

Nho học được gì từ Phật và Lão

Phê phán là một mặt; học hỏi là mặt kia, và nhiều khi diễn ra cùng lúc. Tống Nho là ví dụ rõ nhất. Các nhà Lý học như Trình Di, Chu Hy công khai phê phán Phật giáo, nhưng nhiều người trong họ thời trẻ từng đọc kinh Phật, học thiền. Những câu hỏi về tâm, tính, về sự tĩnh lặng nội tâm mà Lý học đặt ra có nhiều nét tương đồng với những gì Phật học đã bàn từ trước.

Phép tĩnh toạ, ngồi yên để giữ tâm, được một số nhà Lý học thực hành và khuyên học trò. Họ nhấn mạnh tĩnh toạ của nhà nho là để giữ lòng kính, chuẩn bị ứng xử với đời, khác với mục tiêu của thiền định nhà Phật. Còn phần vũ trụ luận của Lý học, như Thái cực đồ của Chu Đôn Di, được nhiều nhà nghiên cứu cho là có nguồn gốc liên quan đến Đạo giáo, phần này thuộc Học Thuyết.

Đến đời Minh, Tâm học Vương Dương Minh bị chính các nhà nho khác chê là gần với Thiền. Như vậy trong suốt lịch sử Nho học, ranh giới với Phật, Lão luôn được vẽ đi vẽ lại, và việc ai "giữ được Nho thuần" là một câu hỏi tranh luận không dứt.

Tam giáo đồng nguyên: ba giáo cùng một gốc

Bên cạnh những người muốn vạch ranh giới, có một dòng tư tưởng khác cho rằng ba giáo vốn cùng một gốc, khác nhau chỉ ở cách nói và phạm vi. Ý này được gọi là "Tam giáo đồng nguyên" hay "Tam giáo nhất trí". Từ đời Tống trở đi, nhiều học giả, nhà sư, đạo sĩ đều có những lời bàn theo hướng này, và đến đời Minh thì tư tưởng ấy khá phổ biến trong dân gian.

Một cách nói hay được nhắc là: dùng Nho để trị đời, dùng Phật để trị tâm, dùng Đạo để trị thân. Câu này có nhiều dị bản, được gán cho những người khác nhau, nên bạn nên coi đó là một tục ngữ tư tưởng hơn là trích dẫn của một nhân vật cụ thể. Ở một số nơi, người ta còn bày Khổng Tử, Phật và Lão Tử cùng thờ trong một điện.

Nhà nho thuần thường không đồng tình với thuyết này, vì họ cho rằng đạo Nho tự đủ, không cần Phật, Lão bổ sung. Nhưng trong đời sống thường ngày của số đông, Tam giáo đồng nguyên lại là cách hiểu tự nhiên nhất.

Ở Việt Nam: nhà nho sống giữa Tam giáo

Ở Việt Nam, thời Lý – Trần thường được mô tả là thời Tam giáo cùng thịnh: Phật giáo có vị trí rất lớn trong triều đình, nhiều vua Trần vừa học Nho vừa theo Thiền, vua Trần Nhân Tông sau khi nhường ngôi đã xuất gia và lập nên dòng Thiền Trúc Lâm. Nho học khi ấy phát triển qua trường học và khoa cử nhưng chưa độc tôn. Từ thời Lê sơ, Nho giáo trở thành hệ tư tưởng chính của nhà nước, nhưng Phật giáo và tín ngưỡng dân gian vẫn bền bỉ trong làng xã.

Lối sống của nhiều nhà nho Việt thể hiện sự đan xen ấy qua chữ "xuất xử": khi ra làm quan thì theo đạo Nho, gánh việc nước; khi lui về ở ẩn thì đọc Lão Trang, làm thơ, vãn cảnh chùa, sống thanh đạm. Hai trạng thái không mâu thuẫn mà được coi là hai mặt của một đời người có học.

Chi tiết các chặng Nho giáo ở Việt Nam qua từng triều có ở danh mục riêng trên trang này. Điều đáng ghi nhớ từ bài này là: muốn hiểu nếp nghĩ của ông bà, cha mẹ mình, bạn hiếm khi tìm được một "đạo" duy nhất; thường là một bức tranh nhiều lớp, trong đó Nho là một lớp quan trọng nhưng không phải tất cả.

Đọc về Tam giáo sao cho đúng mực

Đề tài Tam giáo dễ trượt thành tranh luận hơn thua. Vài nguyên tắc dưới đây giúp bạn đọc và viết về nó cho đúng mực.

• Phân biệt rõ Đạo gia (triết học) với Đạo giáo (tôn giáo), Nho gia thời Tiên Tần với Nho giáo nhà nước đời sau.
• Khi nói "Nho chê Phật" hay "Phật đáp Nho", ghi rõ ai, thời nào, sách nào; tránh quy cả một truyền thống vào một câu.
• Không dùng lập luận của truyền thống này để phán xét niềm tin của người đang thực hành truyền thống kia.
• Giáo lý Phật giáo, Đạo giáo cần được tìm hiểu từ người trong truyền thống ấy; bài viết từ góc Nho chỉ nên nói về quan hệ, không giảng thay.
• Với những câu nói kiểu "dùng Nho trị đời, Phật trị tâm, Đạo trị thân", ghi rõ đó là câu lưu truyền, không gán chắc cho một người.
• Khi nhận diện ảnh hưởng trong đời sống gia đình, nhớ rằng nhiều phong tục đến từ tín ngưỡng bản địa, không thuộc riêng giáo nào trong ba giáo.

Giữ những nguyên tắc ấy, bạn có thể bàn về Tam giáo một cách thoải mái mà vẫn tôn trọng những người có niềm tin khác mình.

Câu hỏi thường gặp

Tam giáo là gì?

Tam giáo là cách gọi chung ba truyền thống Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo hay Lão giáo. Chữ giáo nghĩa gốc là dạy dỗ, nên Tam giáo là ba lối dạy dỗ, ba con đường làm người đã cùng tồn tại ở Trung Hoa, Việt Nam và các nước Đông Á trong nhiều thế kỷ.

Nho giáo khác Phật giáo ở điểm nào?

Nho giáo đặt trọng tâm vào đạo làm người trong gia đình và xã hội, khuyến khích ra làm quan giúp đời. Phật giáo đặt trọng tâm vào khổ đau và con đường giải thoát, có con đường xuất gia. Điểm va chạm lớn nhất trong lịch sử là chuyện xuất gia và chữ hiếu.

Tam giáo đồng nguyên là gì?

Đó là quan niệm cho rằng Nho, Phật, Đạo vốn cùng một gốc, chỉ khác cách nói và phạm vi. Tư tưởng này có từ đời Tống và phổ biến trong dân gian đời Minh. Nhiều nhà nho thuần không đồng tình vì cho rằng đạo Nho tự đủ.

Đạo gia và Đạo giáo có giống nhau không?

Không hoàn toàn. Đạo gia là trường phái triết học của Lão Tử, Trang Tử thời Tiên Tần. Đạo giáo là tôn giáo hình thành muộn hơn, có tổ chức, nghi lễ, thần tiên và tôn Lão Tử làm giáo tổ. Trong cụm Tam giáo, chữ Lão thường bao cả hai lớp.

Nhà nho Việt Nam xưa có đi chùa không?

Có, rất phổ biến. Nhiều nhà nho khi làm quan theo đạo Nho, khi về ở ẩn thì đọc Lão Trang, vãn cảnh chùa. Thời Lý Trần, nhiều vua vừa học Nho vừa theo Thiền. Sự đan xen Tam giáo là nét rõ trong đời sống người Việt.

Tống Nho có chịu ảnh hưởng của Phật giáo không?

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có. Các nhà Lý học như Chu Hy phê phán Phật giáo, nhưng những câu hỏi về tâm, tính và phép tĩnh toạ của họ có nét tương đồng với Phật học. Tâm học đời Minh còn bị chính nhà nho khác chê là gần với Thiền.