Công dung ngôn hạnh là bốn phẩm chất mà Nho giáo đặt ra cho người phụ nữ, gọi chung là tứ đức: công là khéo tay, chăm làm; dung là dáng vẻ gọn gàng, sạch sẽ; ngôn là lời nói có chừng mực; hạnh là nết na, đạo đức. Trong sách Hán, bốn chữ được gọi là phụ đức, phụ ngôn, phụ dung, phụ công, và người giảng giải chúng có ảnh hưởng nhất là Ban Chiêu với sách Nữ giới đời Đông Hán.
Điều bất ngờ với nhiều người là chính Ban Chiêu viết rằng bốn đức ấy không đòi hỏi tài năng, sắc đẹp hay tài ăn nói hơn người. “Dung” không phải nhan sắc, “ngôn” không phải lém lỉnh. Bài này đi qua từng chữ theo cách giải của sách xưa, so với cách hiểu lệch phổ biến, rồi bàn chuyện nhiều gia đình, trường học hôm nay đọc lại bốn chữ ấy thế nào.
Từ phụ đức, phụ ngôn đến công dung ngôn hạnh
Trong các sách lễ đời Chu – Hán, bốn điều dạy phụ nữ được xếp theo thứ tự đức, ngôn, dung, công. Chu lễ ghi nhiệm vụ dạy bốn điều ấy thuộc về các nữ quan trong cung; Lễ ký nhắc việc dạy con gái bốn điều trước khi về nhà chồng. Đức đứng đầu, công đứng cuối: phẩm hạnh được coi trọng hơn tay nghề.
Người Việt lại quen nói “công, dung, ngôn, hạnh”, đưa công lên đầu và thay chữ “đức” bằng chữ “hạnh”. Không có tài liệu nào xác định chắc thời điểm cách nói này hình thành. Một cách giải thích phổ biến là thứ tự “công dung ngôn hạnh” thuận miệng hơn khi nói tiếng Việt; một cách giải thích khác, cần thận trọng hơn, cho rằng nó phản ánh việc xã hội nông nghiệp Việt coi trọng sức lao động của phụ nữ.
Dù thứ tự nào, nội dung của bốn đức vẫn bám theo cách giải của Ban Chiêu. Vì vậy hiểu đúng công dung ngôn hạnh trước hết là đọc lại Nữ giới, một cuốn sách ngắn nhưng có ảnh hưởng rất dài.
Ban Chiêu và sách Nữ giới
Ban Chiêu là một trong những nữ học giả nổi tiếng nhất của Trung Hoa cổ. Bà là em gái Ban Cố, người soạn Hán thư; khi Ban Cố mất, bà được giao tiếp tục hoàn thành một số phần của bộ sử. Bà còn dạy học cho các phi tần trong cung. Một người phụ nữ học vấn cao như vậy lại viết sách dạy phụ nữ khiêm nhường, nhẫn nhịn — nghịch lý ấy được các nhà nghiên cứu bàn nhiều.
Nữ giới gồm bảy thiên, bàn về sự khiêm nhường, đạo vợ chồng, sự kính cẩn, nết hạnh của phụ nữ, sự chuyên tâm, sự thuận theo nhà chồng, và quan hệ với em chồng. Thiên giải thích bốn đức có tên Phụ hạnh. Sách được viết với danh nghĩa dạy con gái trong nhà, nhưng về sau thành sách giáo khoa cho nữ giới ở nhiều nước Đông Á.
Các đời sau tiếp tục soạn sách dạy nữ giới theo khuôn Nữ giới, như Nữ luận ngữ đời Đường, Nội huấn đời Minh. Đời Thanh có người gom Nữ giới cùng một số sách loại này thành bộ thường gọi là Nữ tứ thư, đặt tên phỏng theo Tứ thư của nam giới. Riêng cái tên ấy đã nói lên cách xã hội cũ hình dung hai con đường học tập tách biệt: nam học kinh điển để làm quan, nữ học sách dạy nết để làm vợ, làm mẹ. Ở Việt Nam, phần lớn người bình dân không đọc nguyên văn chữ Hán; tinh thần các sách này thường đến với họ qua gia huấn, lời dạy của ông bà và dư luận làng xã.
Một số nhà nghiên cứu lưu ý rằng trong Nữ giới có đoạn Ban Chiêu bàn việc con gái cũng cần được dạy dỗ như con trai. Nếu đọc kỹ, cuốn sách vừa củng cố thứ bậc giới, vừa có ý muốn nâng việc giáo dục phụ nữ. Đánh giá một chiều theo hướng nào cũng bỏ sót một phần của văn bản.
Bốn chữ theo Ban Chiêu: điều cần và điều không cần
Bảng tóm ý của thiên Phụ hạnh theo cách hiểu phổ biến trong các bản dịch, viết lại bằng lời thường chứ không trích nguyên văn. Nếu cần trích dẫn trong bài viết, bạn nên dùng bản dịch có nguyên văn để đối chiếu.
| Đức | Điều cần có | Điều không đòi hỏi | Cách hiểu lệch hay gặp |
|---|---|---|---|
| Hạnh (phụ đức) | Giữ mình trong sạch, đoan chính, biết liêm sỉ, cử chỉ có phép | Tài năng, trí tuệ xuất chúng | Hạnh là cam chịu, nhịn nhục mọi điều |
| Ngôn (phụ ngôn) | Chọn lời mà nói, không nói lời ác, nói đúng lúc để người nghe không chán | Tài hùng biện, khéo léo lời lẽ | Ngôn là im lặng, không được nói ý mình |
| Dung (phụ dung) | Giữ thân thể, quần áo sạch sẽ, tắm gội đúng lúc | Nhan sắc đẹp đẽ | Dung là phải xinh đẹp, ăn mặc theo ý người khác |
| Công (phụ công) | Chuyên tâm việc dệt, việc bếp, lo việc tiếp khách | Tay nghề khéo léo hơn người | Công là phải gánh hết việc nhà một mình |
Cột “điều không đòi hỏi” là phần ít được nhắc nhất khi người ta dùng cụm công dung ngôn hạnh. Chính Ban Chiêu viết bốn đức này đều dễ làm, chỉ cần để tâm. Việc biến “dung” thành tiêu chuẩn nhan sắc là cách hiểu đời sau, không có trong sách.
Giải nghĩa từng chữ, từ sách ra đời sống
Công. Nghĩa gốc là công việc nữ công: dệt vải, may vá, nấu nướng, chuẩn bị rượu cơm tiếp khách. Trong xã hội nông nghiệp, “công” còn là sức lao động trên đồng ruộng, ngoài chợ. Đó là lý do người Việt coi trọng chữ này và hay nói “nữ công gia chánh”.
Dung. Không phải nhan sắc mà là sự chỉn chu: sạch sẽ, gọn gàng, đúng mực với hoàn cảnh. Tục ngữ “cái nết đánh chết cái đẹp” cho thấy dân gian cũng đặt nết lên trên vẻ đẹp, rất gần với tinh thần của Ban Chiêu.
Ngôn. Lời nói có cân nhắc: không nói điều độc ác, không nói lúc không nên nói, nói vừa đủ. Ngôn không đồng nghĩa với im lặng; nó đòi sự tế nhị, điều mà tục ngữ Việt diễn đạt bằng câu “lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”.
Hạnh. Phẩm hạnh, đạo đức, cũng là đức quan trọng nhất trong bốn đức theo thứ tự của sách Hán. Hạnh bao gồm sự đoan chính, biết hổ thẹn, cư xử có khuôn phép. Hậu Nho thường thu hẹp hạnh lại thành “tiết hạnh”, tức sự chung thuỷ với chồng, nhất là khi goá bụa.
Tứ đức trong xã hội cũ: từ phẩm chất thành thước đo
Khi đi vào gia huấn, sách dạy trẻ và dư luận làng xã, tứ đức không còn là gợi ý tu dưỡng mà trở thành thước đo để chọn dâu, để khen chê phụ nữ. Một cô gái “đủ công dung ngôn hạnh” là người được nhà chồng tương lai ưng ý. Thước đo ấy hầu như không có phiên bản tương ứng dành cho đàn ông, dù đàn ông có những chuẩn mực riêng như trung, hiếu, và tam cương ngũ thường.
Sự bất cân xứng này là điểm bị phê phán chủ yếu. Câu thơ quen thuộc “Trai thời trung hiếu làm đầu, gái thời tiết hạnh là câu trau mình” trong Lục Vân Tiên cho thấy hai giới được giao hai bộ chuẩn mực khác nhau: nam hướng ra việc nước, việc nhà cha mẹ; nữ hướng vào sự giữ mình.
Cũng cần nói rằng nhiều người phụ nữ trong lịch sử đã sống đủ tứ đức mà vẫn làm những việc vượt khỏi khuôn khổ — buôn bán lớn, nuôi chồng con ăn học, giữ gìn cả dòng họ. Tứ đức không phải lúc nào cũng là gông; nó còn là ngôn ngữ để cộng đồng ghi nhận công sức của họ.
Những cách đọc lại công dung ngôn hạnh hôm nay
Từ thế kỷ 20 tới nay, nhiều người đề nghị hiểu lại tứ đức thay vì bỏ hẳn. Dưới đây là một số hướng đọc phổ biến; đây là đề nghị của người đời sau, không phải nội dung sách xưa.
- Mở cho cả hai giới: chăm làm, gọn gàng, nói năng tử tế, sống có đạo đức là phẩm chất đáng có ở bất kỳ ai, không riêng phụ nữ.
- Mở rộng chữ công: không chỉ việc nhà mà cả nghề nghiệp, học vấn, khả năng tự lập về kinh tế.
- Tách chữ dung khỏi nhan sắc: hiểu là sự chỉn chu, phù hợp hoàn cảnh, không phải tiêu chuẩn ngoại hình do người khác đặt.
- Hiểu chữ ngôn là giao tiếp có trách nhiệm: dám nói điều đúng một cách tế nhị, thay vì im lặng chịu đựng.
- Đặt chữ hạnh vào quan hệ hai chiều: sự chung thuỷ, tử tế là đòi hỏi với cả hai người trong hôn nhân.
Những hướng đọc này giúp cụm từ cũ còn có ích trong giáo dục gia đình. Tuy vậy, khi dùng trong bài viết học thuật hay bài nghị luận, bạn nên nói rõ đâu là nghĩa gốc trong Nữ giới, đâu là cách hiểu mới, để người đọc không lẫn hai lớp.
Khi gặp cụm từ này trong đời sống: vài lưu ý
Trong lời chúc đám cưới, trong các bài phát biểu ngày lễ phụ nữ, cụm “công dung ngôn hạnh” vẫn được dùng như một lời khen trang trọng. Dùng như vậy không sai, nhưng nên tránh biến nó thành lời nhắc nhở mang tính đánh giá, nhất là với cô dâu mới về nhà chồng.
Trong các cuộc thi, cuộc bình chọn có tiêu chí gọi tên theo tứ đức, người tổ chức nên giải thích tiêu chí cụ thể để tránh hiểu “dung” là nhan sắc. Trong nhà trường, khi bài học nhắc tới tứ đức, giáo viên có thể giới thiệu cả nguồn gốc từ sách Nữ giới lẫn các phê phán đầu thế kỷ 20, để học sinh tự hình thành ý kiến.
Còn trong gia đình, nếu ông bà dùng tứ đức để nhắc cháu gái, cha mẹ có thể giải thích thêm cho con rằng đó là những phẩm chất tốt mà cả anh trai, em trai cũng nên có. Cách nói ấy giữ được sự tôn trọng với người lớn tuổi mà không truyền lại sự bất bình đẳng.
Câu hỏi thường gặp
Công dung ngôn hạnh có phải là tam tòng tứ đức không?
Công dung ngôn hạnh chính là tứ đức, phần thứ hai của cụm tam tòng tứ đức. Tam tòng là ba điều “theo” (theo cha, theo chồng, theo con), còn tứ đức là bốn phẩm chất công, dung, ngôn, hạnh. Hai phần có nguồn gốc ở các sách lễ khác nhau.
“Dung” trong tứ đức có nghĩa là xinh đẹp không?
Theo cách giải của Ban Chiêu trong sách Nữ giới, dung không đòi nhan sắc đẹp đẽ mà chỉ đòi sự sạch sẽ, gọn gàng: quần áo sạch, thân thể sạch, tắm gội đúng lúc. Hiểu dung là nhan sắc là cách hiểu đời sau.
Vì sao người Việt nói “công dung ngôn hạnh” mà không nói “đức ngôn dung công”?
Chưa có tài liệu xác định chắc nguồn gốc của thứ tự này. Cách giải thích phổ biến là thứ tự ấy thuận miệng hơn trong tiếng Việt; có người cho rằng nó phản ánh sự coi trọng lao động của phụ nữ trong xã hội nông nghiệp, nhưng đó chỉ là giả thuyết.
Sách Nữ giới có bản dịch tiếng Việt không?
Nữ giới thường được giới thiệu trong các sách viết về giáo dục nữ giới thời phong kiến và có trong một số tuyển tập sách dạy phụ nữ xưa. Nếu cần trích dẫn, bạn nên tìm bản có nguyên văn chữ Hán và chú thích, và đối chiếu với bản in đáng tin cậy.
Đàn ông thời xưa có chuẩn mực tương tự tứ đức không?
Không có bộ tương ứng đúng như tứ đức. Đàn ông được giáo dục theo tam cương ngũ thường, theo hình mẫu người quân tử, với trọng tâm là trung, hiếu và tu thân. Sự bất cân xứng giữa hai bộ chuẩn mực là một trong những điểm bị phê phán nhiều.
Có nên dùng tứ đức làm tiêu chí trong các cuộc thi về phụ nữ?
Nếu dùng, người tổ chức nên giải thích rõ từng tiêu chí theo nghĩa hiện đại, tránh để “dung” bị hiểu là nhan sắc hay “ngôn” bị hiểu là sự im lặng. Nhiều nơi đã chọn đổi sang các tiêu chí cụ thể hơn như học tập, nghề nghiệp, đóng góp cộng đồng.