Trường quy là tập hợp các quy định của trường thi thời khoa cử Nho học: ai được vào, mang gì vào, viết quyển thi theo thể thức nào, kiêng những chữ gì; phạm trường quy, nhất là phạm húy (viết phạm vào tên kiêng của vua và hoàng tộc), có thể khiến bài bị đánh hỏng dù văn hay đến đâu. Bên cạnh đó là các biện pháp chống gian lận nhắm vào cả sĩ tử lẫn quan trường.
Bài này giải thích những quy định hay gặp nhất, các kiểu gian lận mà sử sách và tài liệu khảo cứu nhắc tới, và cách triều đình đề phòng. Chi tiết luật lệ thay đổi theo triều, có khi đổi ngay trong một triều, nên bài nói ở mức nguyên tắc và ghi rõ chỗ nào cần kiểm thêm sách chuyên khảo.
Trường quy là gì và vì sao phải chặt
Khoa cử là con đường chính để vào hàng quan lại, nên một kỳ thi công bằng có ý nghĩa lớn với cả triều đình lẫn người đi thi. Đối với triều đình, chọn sai người là đặt người kém vào bộ máy; đối với sĩ tử, một kỳ thi không công bằng là công sức nhiều năm đổ bỏ. Vì thế, các triều đều ban hành những quy định chi tiết cho trường thi và cho quan trường, gọi chung là trường quy.
Trường quy bao gồm nhiều lớp: quy định về tư cách người được dự thi, về việc vào trường và ra trường, về quyển thi và cách viết, về những chữ phải kiêng, về cách chấm và công bố kết quả, và về trách nhiệm của quan trường. Người đi thi phải thuộc trường quy gần như thuộc bài, vì một lỗi nhỏ về thể thức cũng đủ để bị loại.
Đọc lại trường quy hôm nay, có những điều thấy hợp lý như các quy định về giám sát công bằng, cũng có những điều chỉ hiểu được trong bối cảnh quân chủ như việc kiêng húy. Cả hai đều cho thấy khoa cử không chỉ là kỳ kiểm tra học vấn mà còn là nghi lễ của nhà nước.
Những quy định sĩ tử phải nhớ
Vào trường đúng giờ, qua khám xét. Sĩ tử xếp hàng điểm danh từ sáng sớm, bị khám người và đồ mang theo. Mang sách vở, giấy có chữ viết sẵn vào trường là vi phạm nặng; sách cũ gọi việc mang tài liệu vào trường là hoài hiệp.
Ở đúng chỗ được chia. Trường thi chia thành các khu, sĩ tử dựng lều ở đúng ô của mình, không đi lại, trao đổi với người khác trong giờ làm bài.
Dùng đúng quyển thi. Quyển thi được phát hoặc nộp trước để đóng dấu, ghi tên, quê quán và thông tin lý lịch theo quy định. Viết vào giấy khác, làm rách, làm bẩn quyển đều có thể bị coi là phạm quy.
Viết đúng thể thức. Mỗi thể văn có quy cách riêng về cách mở bài, cách xưng hô, cách viết hoa chữ chỉ vua, triều đình (viết nhô cao hơn hàng thường, sách cũ gọi là viết đài). Viết sai quy cách là lỗi.
Tẩy xoá có giới hạn. Theo nhiều tài liệu, số chữ được sửa, xoá trong bài có giới hạn và phải ghi chú rõ; quyển thi sửa chữa quá nhiều có thể bị đánh hỏng.
Nộp bài đúng hạn. Hết giờ phải nộp quyển; quá giờ không được tính. Với những bài dài như văn sách, quản lý thời gian là kỹ năng sống còn của sĩ tử.
Phạm húy: lỗi nặng nhất trong trường thi
Húy là tên riêng của vua, của tổ tiên nhà vua và một số người trong hoàng tộc. Theo lễ chế thời quân chủ, những chữ ấy không được viết hay đọc thẳng ra một cách tuỳ tiện. Triều đình ban danh sách các chữ phải kiêng, gọi là quốc húy, và cách kiêng: viết thiếu nét, thay bằng chữ khác cùng nghĩa, hoặc đọc chệch đi. Nhiều cách đọc chệch như vậy còn để lại dấu vết trong tiếng Việt và trong tên địa danh.
Ở trường thi, viết phạm vào chữ húy được coi là lỗi bất kính với nhà vua. Bài phạm húy thường bị đánh hỏng ngay, bất kể văn hay đến đâu, và trong một số trường hợp người viết còn có thể bị xử phạt nặng hơn tuỳ luật từng thời. Vì vậy, học thuộc danh sách chữ húy hiện hành là việc bắt buộc của người đi thi, nhất là khi một vị vua mới lên ngôi và danh sách thay đổi.
Chuyện kiêng húy thường được dẫn khi kể về những người hỏng thi oan uổng. Các giai thoại kiểu ấy có nhiều dị bản và nên đọc như truyện kể. Điều chắc chắn hơn là kiêng húy làm việc viết văn thêm khó: người viết phải chọn chữ cẩn thận từng câu, và nỗi lo phạm húy là một phần của áp lực trường thi.
Các kiểu gian lận và cách đề phòng
Sử sách và tài liệu khảo cứu nhắc tới nhiều kiểu gian lận trong khoa cử, ở cả phía sĩ tử lẫn phía quan trường. Bảng dưới gom các kiểu hay gặp và biện pháp tương ứng ở mức nguyên tắc.
| Kiểu gian lận | Mô tả | Biện pháp đề phòng thường gặp |
|---|---|---|
| Mang tài liệu vào trường | Giấu sách, bài viết sẵn trong người hoặc trong đồ dùng | Khám người, khám lều chõng khi vào trường |
| Thi hộ, làm bài thuê | Người khác vào thi thay hoặc làm bài giúp | Điểm danh, đối chiếu lý lịch, xác nhận của làng xã và quan sở tại |
| Trao đổi bài trong trường | Chuyền bài, nhắc bài giữa các lều | Chia khu, có lính tuần, cấm đi lại |
| Đánh dấu bài để quan chấm nhận ra | Cài một chữ, một câu riêng để người quen trong quan trường biết bài của mình | Che phần ghi tên, chép lại bài trước khi chấm theo một số mô tả, chấm qua nhiều lượt |
| Quan trường nhận hối lộ, thiên vị | Nâng điểm cho người quen, người đưa tiền | Cách ly quan trường, chia người coi thi và người chấm, xử phạt nặng khi phát hiện |
Theo nhiều tài liệu về khoa cử triều Nguyễn, quan trường được chia thành hai khối: một khối lo coi thi, giữ trật tự ở ngoài, một khối lo chấm bài ở bên trong, sách gọi là ngoại liêm và nội liêm, hai bên không được tiếp xúc. Bài thi qua nhiều lượt chấm khác nhau trước khi đi đến kết quả cuối.
Hành trình của một quyển thi
Ghép từ các mô tả về trường thi triều Nguyễn, một quyển thi đi qua những chặng sau trước khi thành kết quả. Cách làm cụ thể ở từng khoa có thể khác, nhưng tinh thần chung là để càng ít người biết bài nào của ai càng tốt.
- Trước kỳ thi, sĩ tử nộp hoặc nhận quyển thi theo quy định; quyển được kiểm, đóng dấu của trường thi để không ai thay được quyển khác vào.
- Phần đầu quyển ghi tên, quê quán và lý lịch; khi nộp bài, phần này được xử lý để người chấm không đọc được danh tính, theo cách mà mỗi thời quy định.
- Quyển được chuyển vào khu chấm, nơi quan chấm làm việc cách ly với khu coi thi; người coi thi không mang được quyển ra ngoài hay đưa thư từ vào.
- Bài qua các lượt chấm: lượt đầu lọc những bài phạm quy, phạm húy, sai thể thức; các lượt sau đánh giá nội dung và cho điểm theo bậc.
- Khi có bất đồng về điểm giữa các lượt chấm, quan cấp trên trong trường thi xem lại và quyết định.
- Chỉ sau khi chấm xong mới đối chiếu lại tên người viết, lập danh sách người đỗ để yết bảng và xướng danh.
Chuỗi chặng này cho thấy người xưa đã nghĩ tới việc tách danh tính khỏi bài làm, một nguyên tắc nền tảng của chấm thi công bằng. Dù vậy, như phần dưới cho thấy, cơ chế nào cũng có kẽ hở khi con người muốn lách.
Triều đình xử lý gian lận ra sao
Hình thức xử lý thay đổi theo thời và theo mức độ. Với sĩ tử, nhẹ thì bị đánh hỏng bài, nặng hơn thì bị cấm thi một hoặc nhiều khoa, trường hợp nghiêm trọng còn bị xử theo luật hình. Người thi hộ và người nhờ thi hộ đều bị xử. Với quan trường, gian lận bị coi là tội nặng vì làm hỏng việc chọn người của nhà nước; sử sách có ghi những trường hợp quan trường bị cách chức, xử tội sau khi phát hiện thiên vị hay nhận hối lộ.
Ngoài xử phạt, triều đình còn dùng biện pháp phúc hạch, tức kiểm tra lại người đã đỗ khi có nghi vấn. Theo các mô tả, có những khoa người đỗ bị gọi làm bài lại trước quan trên, nếu bài kém xa bài trong trường thi thì bị tước kết quả.
Những biện pháp ấy cho thấy gian lận thi cử không phải chuyện riêng của thời nay, và các triều đình xưa đã phải nghĩ ra nhiều cách để giữ công bằng. Đồng thời, việc sử sách vẫn ghi những vụ gian lận cũng cho thấy không có hệ thống nào kín kẽ tuyệt đối.
Trường quy xưa gợi gì cho việc thi cử hôm nay
Đọc trường quy xưa, người làm giáo dục hôm nay có thể nhận ra nhiều nguyên tắc vẫn còn nguyên giá trị: tách người coi thi với người chấm thi, che danh tính bài làm, chấm qua nhiều lượt, công khai quy định trước kỳ thi, xử lý nghiêm cả hai phía khi có gian lận. Đó là những cách mà các kỳ thi hiện đại vẫn áp dụng dưới hình thức khác.
Mặt khác, trường quy xưa cũng có những quy định mà ngày nay không còn phù hợp: việc kiêng húy gắn với quân chủ, những lệ cấm dự thi dựa trên xuất thân hay nghề nghiệp của gia đình, việc chỉ nam giới được dự thi. Nhìn cả hai mặt giúp chúng ta hiểu khoa cử như một thiết chế của thời đại nó, không lý tưởng hoá, cũng không phủ nhận.
Khi kể cho học sinh nghe về trường thi xưa, các chi tiết như khám lều chõng, kiêng chữ húy thường làm các em thích thú. Đó là cơ hội tốt để nói về giá trị của sự trung thực trong học tập, bằng câu chuyện cụ thể thay vì lời khuyên chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Trường quy là gì?
Trường quy là các quy định của trường thi thời khoa cử Nho học, gồm quy định về người dự thi, việc vào trường, quyển thi, thể thức viết bài, chữ phải kiêng, cách chấm và trách nhiệm của quan trường. Phạm trường quy có thể bị đánh hỏng.
Phạm húy là gì?
Phạm húy là viết hoặc đọc phạm vào tên kiêng của vua, tổ tiên nhà vua và một số người trong hoàng tộc mà không theo cách kiêng đã quy định. Trong trường thi, bài phạm húy thường bị đánh hỏng ngay.
Người xưa kiêng húy bằng cách nào?
Có mấy cách thường gặp: viết chữ thiếu nét, thay bằng chữ khác cùng nghĩa, hoặc đọc chệch âm. Một số cách đọc chệch do kiêng húy còn để lại dấu vết trong tiếng Việt và tên địa danh ngày nay.
Thời xưa có gian lận thi cử không?
Có. Sử sách và tài liệu khảo cứu nhắc tới việc mang tài liệu vào trường, thi hộ, đánh dấu bài, quan trường nhận hối lộ. Triều đình đề phòng bằng khám xét, cách ly quan trường, chấm nhiều lượt và xử phạt nặng.
Nội liêm và ngoại liêm là gì?
Theo nhiều tài liệu về khoa cử triều Nguyễn, đó là hai khối quan trường: ngoại liêm lo coi thi và giữ trật tự, nội liêm lo chấm bài ở bên trong. Hai khối không được tiếp xúc để tránh thông đồng.
Phạm trường quy bị xử thế nào?
Tuỳ mức độ và từng thời: nhẹ thì bị đánh hỏng bài, nặng hơn bị cấm thi một hoặc nhiều khoa, trường hợp nghiêm trọng bị xử theo luật hình. Quan trường gian lận cũng bị cách chức hoặc xử tội.