Trong khoa cử Nho học, tiến sĩ được chia làm ba giáp: đệ nhất giáp gồm ba người đứng đầu là trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa (gọi chung là tam khôi); đệ nhị giáp gọi là hoàng giáp; đệ tam giáp là đồng tiến sĩ xuất thân. Thứ bậc này được quyết định ở thi Đình. Không phải khoa nào cũng lấy đủ tam khôi, và có rất nhiều khoa không có trạng nguyên.
Ngày nay chữ "trạng nguyên" được dùng rộng rãi cho học sinh giỏi, người đỗ đầu một kỳ thi hay cả những cuộc thi kiến thức. Bài này đưa chữ ấy về nghĩa gốc: nó là một thứ hạng cụ thể trong một bảng xếp hạng cụ thể, có quy tắc và có lịch sử. Hiểu rõ ba giáp tiến sĩ giúp bạn đọc tiểu sử danh nho, đọc bia tiến sĩ hay truyện kể dân gian mà không nhầm học vị.
Ba giáp tiến sĩ và tên gọi
Bảng dưới theo khung phổ biến từ thời Lê sơ đến thời Nguyễn. Tên chính thức trong văn bản nhà nước dài hơn cách gọi thường ngày.
| Giáp | Tên chính thức | Cách gọi thường | Số người |
|---|---|---|---|
| Đệ nhất giáp | Tiến sĩ cập đệ | Trạng nguyên (đệ nhất danh), bảng nhãn (đệ nhị danh), thám hoa (đệ tam danh) | Tối đa ba người, nhiều khoa không lấy đủ |
| Đệ nhị giáp | Tiến sĩ xuất thân | Hoàng giáp | Tuỳ khoa |
| Đệ tam giáp | Đồng tiến sĩ xuất thân | Tiến sĩ, đồng tiến sĩ | Thường đông nhất |
Cả ba giáp đều là tiến sĩ, đều được ghi tên trên bảng vàng và, thời Lê, được khắc vào bia. Khác biệt nằm ở thứ hạng, ở chức quan được bổ lúc đầu và ở danh tiếng. Một người đỗ đệ tam giáp vẫn là ông Nghè, vẫn được làng đón rước, chỉ không mang danh hiệu tam khôi.
Khi đọc tiểu sử, cụm "đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân" có nghĩa là đỗ hoàng giáp; "đỗ đệ nhất giáp đệ nhị danh" có nghĩa là đỗ bảng nhãn. Sách cũ hay viết đầy đủ như vậy thay vì dùng tên gọi thường.
Tam khôi có từ khi nào
Theo sử chép, danh hiệu tam khôi được đặt từ khoa thi năm 1247 đời Trần Thái Tông. Khoa ấy, Nguyễn Hiền đỗ trạng nguyên, Lê Văn Hưu đỗ bảng nhãn. Lê Văn Hưu về sau là người soạn bộ Đại Việt sử ký, còn Nguyễn Hiền nổi tiếng vì đỗ khi tuổi còn rất trẻ; những chuyện kể về tài năng thuở nhỏ của Nguyễn Hiền phần lớn thuộc loại giai thoại, nên đọc như truyện truyền miệng hơn là sử liệu.
Cũng thời Trần, theo Đại Việt sử ký toàn thư, có giai đoạn triều đình chia trạng nguyên làm hai: kinh trạng nguyên dành cho người vùng đồng bằng quanh kinh đô và trại trạng nguyên dành cho người vùng Thanh Hoá, Nghệ An. Cách chia này không kéo dài; về sau trạng nguyên lại là một danh hiệu chung.
Sang thời Lê sơ, khung ba giáp tiến sĩ trở nên ổn định và được giữ suốt thời Mạc, Lê trung hưng. Nhà Nguyễn vẫn dùng ba giáp, nhưng không lấy trạng nguyên, nên đệ nhất giáp thời Nguyễn chỉ có bảng nhãn và thám hoa, mà cũng rất hiếm. Lý do và các cách giải thích về chuyện này được bàn trong một bài riêng của trang.
Nghĩa của từng tên gọi
Trạng nguyên. Chữ "nguyên" có nghĩa là đầu, thứ nhất. Cách giải thích phổ biến cho chữ "trạng" là bản kê, tờ trình danh sách người đỗ; trạng nguyên là người đứng đầu danh sách ấy. Danh hiệu này có từ khoa cử Trung Hoa và được nước ta tiếp nhận.
Bảng nhãn. Chữ "nhãn" là mắt. Cách giải thích thường gặp là người đứng thứ hai và thứ ba ở hai bên trạng nguyên, như hai con mắt của bảng vàng; về sau chữ bảng nhãn chỉ dùng cho người thứ hai.
Thám hoa. Chữ này gắn với một tục lệ thời Đường ở Trung Hoa: trong buổi yến mừng tân khoa, người trẻ trong nhóm đỗ được cử đi hái hoa, gọi là thám hoa. Về sau tên gọi dùng cho người đứng thứ ba của đệ nhất giáp.
Hoàng giáp. Tên thường gọi của đệ nhị giáp, gắn với bảng vàng. Người đứng đầu đệ nhị giáp trong khoa không có đệ nhất giáp được gọi là đình nguyên hoàng giáp, nghĩa là đứng đầu cả khoa thi Đình dù không mang danh tam khôi.
Đồng tiến sĩ. Chữ "đồng" ở đây có nghĩa là cùng, ngang hàng: người đỗ đệ tam giáp được công nhận cùng là tiến sĩ, dù xếp sau hai giáp đầu.
Vì sao nhiều khoa không có trạng nguyên
Thứ hạng ở thi Đình không được chia theo tỉ lệ cố định. Triều đình chỉ trao danh hiệu tam khôi khi xét thấy bài thi xứng đáng; nếu không ai đạt mức ấy, khoa thi có thể không lấy trạng nguyên, thậm chí không lấy ai vào đệ nhất giáp. Đây là điều khác với cách hình dung "kỳ thi nào cũng có thủ khoa" ngày nay. Với triều đình xưa, danh hiệu tam khôi là sự công nhận đặc biệt, gắn với thể diện của chính khoa thi; trao cho người chưa xứng bị coi là làm nhẹ danh hiệu, nên các quan duyệt quyển khá dè dặt.
Vì vậy số trạng nguyên trong lịch sử ít hơn nhiều so với số khoa thi. Các sách thống kê đưa ra con số không giống nhau, do cách tính khoa thi đời Lý – Trần, do việc có kể kinh trạng và trại trạng là hai người hay không, và do tư liệu một số khoa bị mất. Khi viết, bạn nên ghi "theo sách…" kèm tên công trình cụ thể, thay vì đưa một con số như thể đã thống nhất.
Những trạng nguyên được nhắc nhiều trong sách phổ thông có Mạc Đĩnh Chi (khoa năm 1304 đời Trần), Lương Thế Vinh (khoa năm 1463 đời Lê Thánh Tông), Nguyễn Bỉnh Khiêm (khoa năm 1535 đời Mạc). Mỗi người gắn với nhiều chuyện kể, như giai thoại "lưỡng quốc trạng nguyên" của Mạc Đĩnh Chi hay các câu chuyện về tài tính toán của Lương Thế Vinh; các chuyện ấy nên đọc như giai thoại, tách khỏi những gì sử chép về khoa thi và chức vụ.
Những chữ "trạng" không phải trạng nguyên
Trạng Quỳnh. Nhân vật trong truyện cười dân gian thường được gắn với Nguyễn Quỳnh, một nhà nho thời Lê trung hưng. Theo nhiều tài liệu, Nguyễn Quỳnh đỗ hương cống chứ không đỗ trạng nguyên; chữ "Trạng" ở đây là cách dân gian tôn người tài trí, đối đáp giỏi.
Trạng trong truyện dân gian. Kho truyện dân gian có nhiều nhân vật mang danh "trạng" theo kiểu trào phúng, ví dụ Trạng Lợn. Đây là sản phẩm văn học truyền miệng, không có trong danh sách khoa bảng.
Trạng của từng nghề. Dân gian còn gọi người giỏi nhất một việc là trạng, như cách nói trạng cờ, trạng vật. Cách gọi này mang nghĩa khen, không gắn với học vị nào.
Danh hiệu thủ khoa hôm nay. Báo chí hay gọi người đỗ đầu kỳ thi tốt nghiệp hoặc tuyển sinh là trạng nguyên. Đó là cách dùng ẩn dụ, không cùng hệ thống với khoa cử Nho học, nên khi dạy cho học sinh cần phân biệt rõ.
Thứ bậc tiến sĩ và con đường làm quan
Thứ hạng ở thi Đình ảnh hưởng trực tiếp tới chức quan đầu tiên được bổ. Theo các mô tả về chế độ dùng người thời Lê và Nguyễn, người đỗ tam khôi thường được bổ những chức ở Hàn lâm viện hoặc các cơ quan văn thư gần triều đình, người đỗ hoàng giáp và đồng tiến sĩ được bổ các chức ở bộ, ở phủ, huyện, hoặc chức về học. Mức phẩm hàm cụ thể khác nhau theo thời, nên bài không đưa con số.
Tuy vậy, thứ hạng lúc đỗ không quyết định trọn sự nghiệp. Nhiều người đỗ đệ tam giáp về sau giữ chức rất cao, trong khi có người đỗ đầu lại sớm từ quan về dạy học. Với nhà nho, đỗ đạt là cửa mở vào việc nước, còn làm được gì phụ thuộc vào năng lực, thời thế và cả lựa chọn đạo lý của từng người, chẳng hạn chọn ra làm quan hay ở ẩn dạy học.
Điều này cũng là lý do sách Nho hay nhắc rằng học để tu thân, để giúp đời, chứ không chỉ để có danh hiệu. Bạn có thể đọc thêm các bài về danh nho Việt Nam trên trang để thấy những con đường rất khác nhau sau khi đỗ. Đặt thứ bậc tiến sĩ cạnh những lựa chọn ấy, bạn sẽ thấy bảng vàng chỉ ghi lại một ngày trong đời người học, còn phần lớn câu chuyện nằm ở những năm sau đó.
Kể chuyện trạng nguyên cho học sinh thế nào cho đúng
Chuyện trạng nguyên là chất liệu quen thuộc trong giờ Lịch sử, giờ Ngữ văn và trong các buổi sinh hoạt về truyền thống hiếu học. Để câu chuyện vừa hấp dẫn vừa đúng, người kể nên tách ba lớp: điều sử sách chép (khoa thi nào, đời vua nào, đỗ ở bậc nào), điều sách khảo cứu sau này giải thích, và điều dân gian kể lại. Ba lớp đều có giá trị, nhưng không nên trộn lẫn đến mức học sinh tin rằng mọi giai thoại đều là sự thật đã được ghi chép.
Ví dụ, khi kể về Nguyễn Hiền, bạn nên nói rõ sử chép ông đỗ trạng nguyên khoa năm 1247, còn chuyện ông giải câu đố của sứ thần hay xỏ chỉ qua vỏ ốc là truyện được lưu truyền, có nhiều dị bản. Học sinh sẽ học được cả kiến thức lịch sử lẫn kỹ năng đọc nguồn, điều có ích lâu dài hơn một câu chuyện kỳ lạ.
Một điều nên tránh là biến chữ trạng nguyên thành thước đo duy nhất của thành công. Ba giáp tiến sĩ cho thấy chính khoa cử xưa cũng công nhận nhiều mức đỗ, và đời của nhiều nhà nho cho thấy thứ hạng lúc đỗ không quyết định họ đóng góp được gì. Khi nói với trẻ, hãy nhấn vào sự chăm học, lòng ham hiểu biết, chứ không so con với người đứng đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tam khôi là gì?
Tam khôi là ba người đứng đầu đệ nhất giáp trong thi Đình: trạng nguyên đứng thứ nhất, bảng nhãn thứ hai, thám hoa thứ ba. Theo sử chép, danh hiệu tam khôi ở nước ta được đặt từ khoa thi năm 1247 đời Trần.
Hoàng giáp có cao hơn thám hoa không?
Không. Hoàng giáp là đệ nhị giáp, xếp sau toàn bộ đệ nhất giáp. Thám hoa là người thứ ba của đệ nhất giáp nên đứng trên hoàng giáp trong bảng thứ bậc của một khoa thi.
Khoa thi nào cũng có trạng nguyên phải không?
Không. Triều đình chỉ trao danh hiệu tam khôi khi xét thấy bài thi xứng đáng, nên rất nhiều khoa không có trạng nguyên, có khoa không ai vào đệ nhất giáp. Nhà Nguyễn thì không lấy trạng nguyên trong suốt triều đại.
Trạng Quỳnh có phải là trạng nguyên không?
Theo nhiều tài liệu, Nguyễn Quỳnh, người thường được gắn với truyện Trạng Quỳnh, đỗ hương cống chứ không đỗ trạng nguyên. Chữ Trạng là cách dân gian tôn người tài trí, đối đáp giỏi trong truyện cười.
Có bao nhiêu trạng nguyên trong lịch sử Việt Nam?
Các sách thống kê đưa ra con số khác nhau, vì cách tính khoa thi đời Lý – Trần, việc có tính kinh trạng và trại trạng là hai người hay không, và vì tư liệu một số khoa bị mất. Khi viết nên ghi rõ con số theo sách nào.
Đồng tiến sĩ có phải là tiến sĩ thật không?
Có. Đồng tiến sĩ xuất thân là đệ tam giáp, vẫn là tiến sĩ được triều đình công nhận, được ghi tên trên bảng vàng và thời Lê được khắc tên vào bia. Chữ đồng có nghĩa là cùng được công nhận là tiến sĩ.