Trước khi học Tứ thư, trẻ học chữ Nho thời xưa thường đi qua một lớp sách vỡ lòng như Tam tự kinh, Thiên tự văn, ở Việt Nam có thêm Tam thiên tự; Hiếu kinh và Minh tâm bảo giám cũng hay được dùng để dạy trẻ. Những cuốn này không thuộc Tứ thư hay Ngũ kinh, mỗi cuốn có nguồn gốc và địa vị rất khác nhau, nhưng thường bị gộp chung là "sách thánh hiền".
Bài này giải thích từng cuốn: ai soạn theo truyền thống, nội dung chính, vì sao hợp với trẻ, và chỗ khác với kinh điển. Phân biệt cho rõ có ích cho phụ huynh muốn dạy con vài câu chữ Nho, cho giáo viên khi giảng bài, và cho bất cứ ai từng nghe một câu "sách thánh hiền dạy" mà không biết câu ấy thật ra từ đâu.
Con đường học chữ của trẻ xưa: từ vỡ lòng đến kinh điển
Trẻ em theo học chữ Nho thời trước thường bắt đầu ở trường làng hoặc học với thầy trong nhà. Việc đầu tiên là nhận mặt chữ, tập viết, học đọc theo âm Hán Việt. Sách cho giai đoạn này phải có câu ngắn, có vần, dễ thuộc, và chứa nhiều chữ thông dụng. Đó là lý do các sách vỡ lòng thường viết thành câu ba chữ hay bốn chữ, đọc lên như bài vè.
Khi đã biết một vốn chữ kha khá, trẻ chuyển sang những sách có nội dung luân lý và lịch sử dễ hiểu, rồi mới lên Tứ thư. Thứ tự cụ thể khác nhau tuỳ thầy, tuỳ nhà, tuỳ thời, không có chương trình chung bắt buộc như trường học hôm nay. Nhưng nhìn chung, con đường ấy đi từ học chữ, qua học điều phải trái đơn giản, đến học kinh điển.
Hiểu con đường này giúp ta thấy các sách vỡ lòng có vai trò riêng. Chúng không được viết để giảng triết lý, mà để dạy chữ và nếp sống cơ bản. Đọc chúng như đọc kinh điển là đòi hỏi quá nhiều; coi thường chúng như sách trẻ con lại bỏ qua phần lớn ký ức về giáo dục của nhiều thế hệ.
Tam tự kinh và Thiên tự văn: hai sách học chữ của Trung Hoa
Tam tự kinh viết thành câu ba chữ. Sách mở đầu bằng câu "Nhân chi sơ, tính bản thiện; tính tương cận, tập tương viễn", ý là người lúc mới sinh tính vốn lành, tính gần nhau mà thói quen làm cho xa nhau. Vế sau gần với một câu trong Luận ngữ, còn ý tính thiện là theo Mạnh Tử. Như vậy ngay câu đầu, sách đã đưa trẻ đến với tư tưởng Nho gia ở dạng giản dị nhất.
Người soạn Tam tự kinh. Nhiều tài liệu gán sách cho Vương Ứng Lân đời Tống, nhưng cũng có ý kiến khác, và sách đã được bổ sung qua nhiều đời, nhất là phần lịch sử các triều đại. Khi nói về tác giả, nên dùng chữ "thường được cho là".
Nội dung Tam tự kinh. Ngoài các câu về giáo dục như nuôi mà không dạy là lỗi của cha, dạy mà không nghiêm là lỗi của thầy, sách còn dạy số đếm, mùa, phương hướng, ngũ cốc, gia súc, các sách cần học theo thứ tự, tóm lược lịch sử, và kể gương chăm học. Đáng chú ý là sách có những câu giới thiệu Luận ngữ có hai mươi thiên, Mạnh Tử có bảy thiên, tức là đã chuẩn bị cho trẻ bước lên Tứ thư.
Thiên tự văn: một nghìn chữ không lặp. Thiên tự văn được ghi là do Chu Hưng Tự đời Lương soạn, gồm một nghìn chữ khác nhau, mỗi câu bốn chữ, mở bằng "Thiên địa huyền hoàng, vũ trụ hồng hoang". Sách vừa dùng để dạy chữ, vừa được dùng làm mẫu luyện thư pháp qua nhiều đời.
Tam thiên tự: sách học chữ của người Việt
Ở Việt Nam, bên cạnh sách vỡ lòng gốc Trung Hoa, có những sách học chữ do người Việt soạn để dạy chữ Hán qua tiếng mẹ đẻ. Quen thuộc nhất là Tam thiên tự, mỗi chữ Hán đi kèm một chữ Nôm giải nghĩa, xếp thành câu có vần để dễ thuộc. Nhiều người lớn tuổi vẫn còn nhớ mấy câu mở đầu: "thiên trời, địa đất, cử cất, tồn còn".
Điểm hay của lối sách này là trẻ học một lúc cả chữ Hán, âm Hán Việt và nghĩa tiếng Việt. Câu có vần lại giúp trẻ đọc thuộc như hát. Đây là một cách xử lý rất Việt Nam với bài toán học chữ của một ngôn ngữ khác: dùng chính tiếng nói của mình làm cầu nối.
Tác giả và năm soạn của các sách loại này thường có nhiều thuyết, các bản lưu hành cũng khác nhau ở một số câu. Vì vậy khi muốn dạy con vài câu Tam thiên tự hay giới thiệu trong bài viết, bạn nên dẫn theo một bản in cụ thể, tránh khẳng định tác giả khi chưa chắc. Giá trị của sách nằm ở cách dạy chữ, không phụ thuộc vào việc biết chính xác ai đã soạn.
Hiếu kinh: một bộ kinh nhỏ, không phải sách vỡ lòng thuần tuý
Địa vị khác với các sách vỡ lòng. Hiếu kinh nằm trong danh sách Thập tam kinh đời Tống, tức là được coi là kinh, dù không thuộc Tứ thư hay Ngũ kinh. Sách ngắn, nên thường được cho trẻ học sớm, vì vậy hay bị xếp lẫn với sách vỡ lòng.
Hình thức đối thoại. Bản Hiếu kinh thông dụng có mười tám chương, viết dưới dạng Khổng Tử giảng cho học trò là Tăng Tử về chữ hiếu. Chương đầu có ý thân thể, tóc da nhận từ cha mẹ, không dám làm tổn hại, đó là khởi đầu của hiếu.
Người soạn. Truyền thống gán sách cho Khổng Tử hoặc Tăng Tử, nhưng nhiều học giả cho rằng sách hình thành muộn hơn, khoảng cuối Chiến Quốc đến đầu Hán. Đời Đường, vua Đường Huyền Tông từng tự chú Hiếu kinh, cho thấy sách được triều đình rất coi trọng.
Đọc hôm nay thế nào. Hiếu kinh mở rộng chữ hiếu từ gia đình ra đến việc phụng sự vua và giữ gìn danh tiếng. Người đọc hôm nay có thể ghi nhận phần khuyên kính trọng cha mẹ, giữ gìn bản thân, đồng thời hiểu rằng việc gắn hiếu với trung trong sách phản ánh bối cảnh chính trị của thời nó ra đời. Phần nghi lễ thờ cúng tổ tiên là chuyện của phong tục, không nằm trong sách này.
Minh tâm bảo giám: sách tuyển, không phải lời Khổng Tử
Minh tâm bảo giám là một tập tuyển những câu nói khuyên đời, gom từ nhiều nguồn: sách Nho, sách Đạo, câu Phật, ca dao tục ngữ và lời người xưa không rõ tên. Sách thường được ghi là do Phạm Lập Bản soạn tuyển vào khoảng cuối Nguyên đầu Minh, và đã lưu hành rộng ở nhiều nước Đông Á, trong đó có Việt Nam, với nhiều bản dịch khác nhau.
Điều quan trọng nhất cần biết là Minh tâm bảo giám không phải kinh điển của Khổng Tử. Trong sách có những câu được ghi là "Tử viết" hay gắn tên Khổng Tử, nhưng không ít câu trong số đó không tìm thấy trong Luận ngữ hay các kinh điển đáng tin. Đây là một trong những nguồn khiến nhiều câu "Khổng Tử dạy" lan truyền mà không có gốc.
Dù vậy, sách có giá trị riêng như một kho lời khuyên dân gian về cách sống: tiết kiệm, nhẫn nhịn, giữ lời, học hành, cẩn trọng khi giao du. Người đọc có thể dùng nó như một tập châm ngôn để suy ngẫm, miễn là nhớ rằng đây là sách tuyển, mỗi câu cần được kiểm nguồn trước khi trích dẫn như lời của một nhân vật cụ thể.
Dạy trẻ hôm nay vài câu chữ Nho cho nhẹ nhàng
Nhiều phụ huynh muốn cho con biết vài câu chữ Nho, vì nhớ thời ông bà hay vì thấy con thích chữ Hán qua phim ảnh. Sách vỡ lòng là chỗ bắt đầu hợp lý nhất, vì câu ngắn và nội dung gần gũi. Nhưng cách dạy quan trọng hơn sách: trẻ hôm nay học trong một bối cảnh khác hẳn trường làng xưa, và không cần học theo lối thuộc lòng nghiêm khắc ngày trước.
Một cách nhẹ nhàng là chọn mỗi tuần một câu, ví dụ "ngọc bất trác, bất thành khí", có trong Tam tự kinh và gốc từ thiên Học ký của Lễ ký. Cùng con tìm hiểu nghĩa từng chữ, rồi hỏi con xem có việc gì trong tuần giống như "mài ngọc": tập đàn, tập viết, tập bơi. Câu chữ cổ trở thành một câu chuyện về chính con.
Nên nói rõ với con rằng đây là sách xưa, có những điều không còn hợp với hôm nay, như quan niệm về trai gái hay trên dưới. Trẻ lớn hơn có thể được hỏi: câu này còn đúng không, đúng đến đâu. Không cần chấm điểm hay so con với bạn khác; mục đích là để con thấy chữ nghĩa của ông cha cũng là một phần vốn văn hoá của mình, và biết đặt câu hỏi với nó.
So sánh nhanh các sách vỡ lòng với Tứ thư
Bảng dưới đặt các cuốn cạnh nhau để thấy rõ địa vị và cách dùng của từng cuốn.
| Sách | Địa vị | Hình thức | Dùng để |
|---|---|---|---|
| Tam tự kinh | Sách vỡ lòng | Câu ba chữ, có vần | Dạy chữ, nếp sống, lịch sử sơ lược, dẫn vào Tứ thư |
| Thiên tự văn | Sách vỡ lòng | Một nghìn chữ không lặp, câu bốn chữ | Dạy chữ, luyện viết |
| Tam thiên tự | Sách học chữ của người Việt | Chữ Hán kèm nghĩa Nôm, có vần | Dạy chữ Hán qua tiếng Việt |
| Hiếu kinh | Một trong Thập tam kinh | Mười tám chương đối thoại | Dạy chữ hiếu theo quan niệm Nho gia |
| Minh tâm bảo giám | Sách tuyển khuyên đời | Tập hợp câu nói từ nhiều nguồn | Đọc suy ngẫm, cần kiểm nguồn từng câu |
| Tứ thư | Kinh điển cốt lõi | Bốn sách, có chú giải chuẩn | Học tư tưởng Nho gia, đi thi |
Nếu muốn dạy con vài câu chữ Nho, Tam tự kinh và Tam thiên tự là lựa chọn hợp nhất vì câu ngắn, dễ thuộc, nội dung nhẹ nhàng. Hãy giải thích nghĩa bằng ví dụ đời thường, và đừng biến buổi học thành bài kiểm tra thuộc lòng.
Câu hỏi thường gặp
Tam tự kinh có phải là kinh của Khổng Tử không?
Không. Tam tự kinh là sách vỡ lòng dạy chữ và nếp sống, thường được cho là do Vương Ứng Lân đời Tống soạn, có bổ sung qua nhiều đời. Sách mang tư tưởng Nho gia ở dạng giản dị, nhưng không phải kinh điển.
Câu "Nhân chi sơ, tính bản thiện" có nghĩa là gì?
Câu mở đầu Tam tự kinh, ý là người lúc mới sinh tính vốn lành. Ý tính thiện theo Mạnh Tử. Câu tiếp theo nói tính người gần nhau nhưng thói quen làm cho xa nhau, gần với một câu trong Luận ngữ.
Minh tâm bảo giám có đáng tin để trích lời Khổng Tử không?
Không nên dùng để trích lời Khổng Tử. Đây là sách tuyển từ nhiều nguồn, nhiều câu gắn tên Khổng Tử không có trong Luận ngữ hay kinh điển đáng tin. Muốn trích, hãy kiểm lại trong Luận ngữ hoặc các sách gốc.
Hiếu kinh có thuộc Tứ thư Ngũ kinh không?
Không thuộc Tứ thư hay Ngũ kinh, nhưng nằm trong Thập tam kinh đời Tống. Sách ngắn, có mười tám chương trong bản thông dụng, viết dưới dạng Khổng Tử giảng cho Tăng Tử về chữ hiếu.
Tam thiên tự khác Thiên tự văn thế nào?
Thiên tự văn là sách Trung Hoa gồm một nghìn chữ Hán không lặp. Tam thiên tự là sách học chữ của người Việt, mỗi chữ Hán đi kèm chữ Nôm giải nghĩa, xếp có vần, giúp trẻ học cả chữ, âm và nghĩa tiếng Việt.
Có nên cho trẻ hôm nay học Tam tự kinh không?
Có thể, nếu coi đó là hoạt động tìm hiểu văn hoá và chữ nghĩa. Chọn vài câu ngắn, giải thích bằng ví dụ đời thường, không ép học thuộc, không chấm điểm, và nói rõ đây là sách xưa phản ánh quan niệm của thời nó ra đời.