Tam nguyên là người đỗ đầu cả ba kỳ thi của khoa cử Nho học: đỗ đầu thi Hương (giải nguyên), đỗ đầu thi Hội (hội nguyên) và đỗ đầu thi Đình (đình nguyên). Vì phải liên tiếp đứng đầu ba kỳ thi khác nhau, ở những năm khác nhau, cạnh tranh với những người khác nhau, nên số người đạt danh hiệu này rất ít. Nhắc đến tam nguyên, học sinh Việt Nam thường nghĩ ngay tới Nguyễn Khuyến, người được gọi là Tam nguyên Yên Đổ.
Bài này giải thích từng danh hiệu "nguyên", phân biệt tam nguyên với tam khôi và với trạng nguyên, rồi xem vì sao một người có thể đỗ tam nguyên mà không phải trạng nguyên. Bài không bàn thơ văn của Nguyễn Khuyến; phần đó thuộc phạm vi văn học. Cũng lưu ý rằng chữ "tam nguyên" còn có nghĩa khác trong lịch tiết, chỉ ba ngày rằm lớn trong năm; ở đây chỉ bàn nghĩa trong khoa cử.
Ba danh hiệu "nguyên"
Giải nguyên. Người đỗ đầu một trường thi Hương. Vì cả nước có nhiều trường thi Hương trong cùng một khoa, mỗi trường có một giải nguyên riêng. Ở Nam Bộ, người đỗ đầu thi Hương cũng hay được gọi là thủ khoa, cách gọi này còn gặp trong tên gọi kèm theo của một số nhân vật lịch sử.
Hội nguyên. Người đỗ đầu thi Hội ở kinh đô. Mỗi khoa thi Hội chỉ có một hội nguyên, nên danh hiệu này hiếm hơn giải nguyên nhiều. Hội nguyên chưa có học vị tiến sĩ cho tới khi qua thi Đình.
Đình nguyên. Người đứng đầu thi Đình của một khoa. Nếu khoa ấy lấy trạng nguyên thì đình nguyên là trạng nguyên. Nếu khoa ấy không ai vào đệ nhất giáp, người đứng đầu đệ nhị giáp được gọi là đình nguyên hoàng giáp.
Tam nguyên. Khi một người lần lượt giữ cả ba danh hiệu trên, người đó được gọi là tam nguyên, có sách viết đầy đủ là "liên trúng tam nguyên", nghĩa là đỗ đầu liền ba kỳ.
Tam nguyên, tam khôi, trạng nguyên: ba chữ hay bị lẫn
Ba khái niệm này dễ nhầm vì đều dính tới vị trí đứng đầu. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau.
| Khái niệm | Nghĩa | Một người hay nhiều người | Ví dụ cách dùng |
|---|---|---|---|
| Tam nguyên | Một người đỗ đầu cả thi Hương, thi Hội, thi Đình | Một người, qua ba kỳ thi | Nguyễn Khuyến được gọi Tam nguyên Yên Đổ |
| Tam khôi | Ba người đứng đầu đệ nhất giáp ở thi Đình | Ba người khác nhau, trong một khoa | Trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa của cùng khoa |
| Trạng nguyên | Người đứng đầu đệ nhất giáp | Một người, trong một khoa | Chỉ có ở khoa có lấy đệ nhất giáp đệ nhất danh |
Điểm mấu chốt: tam nguyên đo sự đứng đầu liên tục qua ba kỳ thi, còn tam khôi và trạng nguyên đo vị trí ở một kỳ thi Đình. Vì vậy một người có thể là tam nguyên mà không thuộc tam khôi, nếu khoa thi Đình của người ấy không lấy ai vào đệ nhất giáp.
Trường hợp Nguyễn Khuyến: tam nguyên mà là hoàng giáp
Nguyễn Khuyến là ví dụ rõ nhất cho chỗ khác nhau giữa tam nguyên và trạng nguyên. Theo các tài liệu phổ biến, ông đỗ giải nguyên thi Hương ở trường Hà Nội, sau đó đỗ hội nguyên và đình nguyên trong khoa thi năm 1871 đời Tự Đức. Khoa ấy không có ai vào đệ nhất giáp, nên dù đứng đầu thi Đình, ông đỗ ở bậc hoàng giáp và được gọi là đình nguyên hoàng giáp.
Người đời gọi ông là Tam nguyên Yên Đổ, ghép danh hiệu với tên làng quê, cách gọi rất thường gặp trong văn hoá khoa bảng. Cũng nhờ trường hợp này mà nhiều thầy cô dùng Nguyễn Khuyến để giảng cho học sinh rằng danh hiệu "đỗ đầu" và danh hiệu "trạng nguyên" thuộc hai hệ khác nhau, nhất là dưới triều Nguyễn, khi trạng nguyên không được lấy.
Sau khi đỗ, Nguyễn Khuyến làm quan một thời gian rồi cáo quan về quê. Phần thơ văn và cuộc đời của ông được nhiều sách văn học bàn kỹ; ở góc khoa cử, điều đáng nhớ là trường hợp của ông cho thấy cơ chế xếp hạng thi Đình vận hành thế nào trong thực tế, không phải một danh sách tự động lấy người đứng đầu làm trạng nguyên. Nó cũng nhắc người viết hôm nay một điều đơn giản: muốn ghi học vị của một nhà nho cho đúng, phải ghi cả danh hiệu đỗ đầu lẫn giáp đỗ, vì hai thông tin này không trùng nhau.
Vì sao tam nguyên hiếm như vậy
Thứ nhất là khoảng cách thời gian. Giải nguyên đạt ở thi Hương, còn hội nguyên và đình nguyên đạt ở khoa thi Hội, thi Đình ít nhất một năm sau, nhiều khi là nhiều khoa sau, vì không phải cử nhân nào cũng đỗ thi Hội ngay lần đầu. Muốn thành tam nguyên, một người phải đỗ đầu thi Hương, rồi lại đỗ đầu ngay khoa thi Hội mình đỗ, và giữ được vị trí đầu ở thi Đình.
Thứ hai là đối thủ thay đổi. Ở thi Hương, sĩ tử chỉ cạnh tranh với người cùng trường thi. Ở thi Hội, đối thủ là cử nhân cả nước cộng với cử nhân các khoa cũ. Ở thi Đình, thứ hạng còn phụ thuộc vào cách nhà vua và quan duyệt quyển đánh giá bài văn sách, vốn mang nhiều yếu tố chính kiến.
Thứ ba là thể văn khác nhau. Mỗi kỳ thi đòi hỏi những thể văn và mức độ khác nhau: thi Hương nặng về kinh nghĩa và thơ phú ở mức nền, thi Hội đòi hỏi kiến thức rộng hơn, thi Đình chủ yếu là văn sách bàn việc nước. Một người giỏi đều cả ba mảng, lại giữ phong độ qua nhiều năm, là trường hợp rất hiếm. Vì thế danh hiệu tam nguyên trong xã hội xưa được coi trọng không kém danh hiệu trạng nguyên.
Giải nguyên, hội nguyên: danh hiệu riêng, không chỉ là bước đệm
Vì tam nguyên quá hiếm, nhiều người chỉ nhắc giải nguyên, hội nguyên như những nấc thang trên đường tới tam nguyên. Thực ra mỗi danh hiệu đều được xã hội xưa ghi nhận riêng. Người đỗ giải nguyên được làng xã trọng vọng, được nhắc tên trong các buổi lễ của hội tư văn, nhiều người về sau dạy học và được học trò gọi bằng danh hiệu ấy suốt đời.
Hội nguyên còn hiếm hơn: mỗi khoa thi Hội cả nước chỉ có một người. Sách khoa bảng thường ghi rõ danh hiệu hội nguyên bên cạnh thứ bậc thi Đình, vì đó là thông tin cho biết người ấy đã vượt qua toàn bộ cử nhân trong nước ở kỳ thi chính. Một số người đỗ hội nguyên nhưng ở thi Đình chỉ xếp vào đệ nhị hoặc đệ tam giáp, và chuyện này không hề lạ, bởi thi Đình chấm một bài văn sách hoàn toàn mới.
Hiểu như vậy, bạn sẽ đọc tiểu sử chính xác hơn. Câu "đỗ đầu thi Hội" và câu "đỗ đầu khoa thi" không phải lúc nào cũng cùng nghĩa: câu trước chỉ hội nguyên, câu sau có thể chỉ đình nguyên. Khi viết, hãy dùng đúng tên danh hiệu thay cho những cách nói chung chung.
Cách tra xem một nhân vật có phải tam nguyên không
Trên mạng có nhiều danh sách "các vị tam nguyên" chép lại của nhau, có khi lẫn người chỉ đỗ đầu hai kỳ. Nếu cần kiểm cho một bài viết hay bài giảng, bạn có thể đi theo các bước sau.
- Xác định người đó đỗ thi Hương năm nào, ở trường nào, và có được ghi là giải nguyên (hoặc thủ khoa) hay không.
- Tìm khoa thi Hội người đó đỗ, xem sách khoa bảng có ghi là hội nguyên (đỗ đầu thi Hội) không.
- Xem kết quả thi Đình của cùng khoa: người đó đứng đầu bảng hay chỉ ở một vị trí trong giáp.
- Đối chiếu ít nhất hai nguồn khảo cứu về khoa bảng; nếu hai nguồn ghi khác nhau, nêu rõ sự khác nhau thay vì chọn một bên.
- Phân biệt danh hiệu chính thức với cách gọi tôn xưng của dân gian, vì có người được làng quê gọi là "ông Tam nguyên" dù sách khoa bảng không ghi đủ ba danh hiệu.
- Ghi lại nguồn đã dùng ngay trong bài, ví dụ "theo sách khảo cứu về các nhà khoa bảng Việt Nam", để người đọc sau có thể tự kiểm lại.
Cách kiểm này cũng dùng được cho các danh hiệu khác như giải nguyên, hoàng giáp. Thói quen đối chiếu nguồn giúp bài viết về khoa cử tránh được lỗi phổ biến nhất: chép lại những danh sách không rõ xuất xứ.
Danh hiệu tam nguyên trong văn hoá khoa bảng
Ở làng quê có người đỗ tam nguyên, danh hiệu ấy thường đi vào tên gọi của người đó suốt đời và cả sau khi mất. Cách ghép "Tam nguyên" với tên làng như Tam nguyên Yên Đổ phản ánh một nét chung của văn hoá khoa bảng Việt: thành tích học vấn được coi là vinh dự của cả cộng đồng, không chỉ của một cá nhân hay một gia đình.
Văn hoá ấy có mặt tích cực là khuyến khích học hành, lập ra quỹ học, ruộng học, tạo nên những vùng có truyền thống hiếu học kéo dài nhiều thế hệ. Nhưng nó cũng có mặt khiến người đi thi chịu áp lực rất lớn, và khiến danh hiệu đôi khi được coi trọng hơn thực học. Nhiều nhà nho, kể cả những người đỗ cao, đã viết về sự trăn trở này.
Ngày nay, khi kể cho con cháu về một người được gọi tam nguyên, bạn có thể nhấn vào sự bền bỉ học tập qua nhiều năm hơn là vào danh hiệu. Đó cũng là cách đọc khoa cử mà nhiều nhà giáo hôm nay đề nghị: giữ tinh thần trọng học, bớt nặng chuyện thứ hạng. Một người đỗ đầu ba kỳ thi đã phải học đều đặn trong nhiều năm, chịu được thất bại ở những khoa trước, và đó mới là phần đáng kể cho người trẻ nghe.
Câu hỏi thường gặp
Tam nguyên có phải là trạng nguyên không?
Không nhất thiết. Tam nguyên là người đỗ đầu cả thi Hương, thi Hội và thi Đình. Nếu khoa thi Đình ấy không lấy đệ nhất giáp, người đứng đầu chỉ được xếp hoàng giáp, như trường hợp Nguyễn Khuyến được gọi là đình nguyên hoàng giáp.
Giải nguyên và thủ khoa có giống nhau không?
Trong khoa cử Nho học, cả hai đều chỉ người đỗ đầu thi Hương ở một trường thi. Cách gọi thủ khoa thường gặp ở Nam Bộ. Ngày nay chữ thủ khoa dùng cho người đỗ đầu nhiều loại kỳ thi khác nhau, nghĩa đã rộng hơn.
Một khoa thi Hương có mấy giải nguyên?
Mỗi trường thi Hương có một giải nguyên. Vì trong cùng một khoa cả nước có nhiều trường thi, nên một khoa thi Hương có thể có nhiều giải nguyên, mỗi người đứng đầu trường của mình.
Vì sao Nguyễn Khuyến được gọi là Tam nguyên Yên Đổ?
Theo các tài liệu phổ biến, Nguyễn Khuyến đỗ giải nguyên thi Hương, rồi đỗ hội nguyên và đình nguyên trong khoa thi năm 1871. Yên Đổ là tên làng quê của ông, người đời ghép danh hiệu với tên làng để gọi.
Tam nguyên khác tam khôi thế nào?
Tam nguyên là một người đứng đầu qua ba kỳ thi. Tam khôi là ba người khác nhau đứng đầu đệ nhất giáp trong cùng một khoa thi Đình, gồm trạng nguyên, bảng nhãn và thám hoa.
Chữ tam nguyên trong lịch Tết có liên quan không?
Không liên quan đến khoa cử. Trong lịch tiết, tam nguyên chỉ ba ngày rằm lớn là Thượng nguyên, Trung nguyên và Hạ nguyên. Hai nghĩa chỉ trùng chữ, nên khi đọc cần xem ngữ cảnh.