Sách Mạnh Tử gồm bảy thiên, ghi lời Mạnh Tử đối đáp với vua chư hầu, học trò và những người theo học phái khác; từ đời Hán mỗi thiên được chia làm hai phần thượng, hạ. Đây là cuốn dài nhất trong Tứ thư và cũng là cuốn có văn phong hùng biện nhất. Nếu Luận ngữ là sổ tay ghi lời một người thầy, thì Mạnh Tử giống biên bản những cuộc tranh luận kéo dài.
Bài này không bàn sâu về con người Mạnh Tử hay thuyết tính thiện của ông, những phần đó có bài riêng trong chuyên mục về Khổng Tử và các môn đồ. Ở đây ta nhìn vào chính cuốn sách: nó được hình thành ra sao, mỗi thiên nói gì, vì sao văn Mạnh Tử dễ nhớ, và người mới nên đọc theo lối nào.
Cuốn sách ra đời thế nào và vì sao từ "sách của một nhà" thành kinh
Mạnh Tử sống vào thời Chiến Quốc, khoảng thế kỷ 4 TCN, tức hơn một trăm năm sau Khổng Tử. Sử ký của Tư Mã Thiên chép rằng sau khi đi qua nhiều nước mà không được trọng dụng, Mạnh Tử lui về cùng các học trò như Vạn Chương sắp xếp Thi, Thư, thuật lại ý Khổng Tử và làm sách bảy thiên. Giới nghiên cứu không nhất trí về việc bao nhiêu phần do chính Mạnh Tử viết, bao nhiêu do học trò ghi, nhưng đều thấy sách mang một giọng văn khá thống nhất.
Đời Hán, Triệu Kỳ viết chú giải cho Mạnh Tử và chia mỗi thiên thành thượng và hạ, nên sách thường được nói là có mười bốn quyển. Trong một thời gian dài, Mạnh Tử chỉ được xếp vào loại sách của các nhà tư tưởng, chưa phải kinh. Đến đời Tống, vị trí của Mạnh Tử được nâng lên, sách được đưa vào hàng kinh điển, rồi được Chu Hy chọn vào Tứ thư.
Việc nâng Mạnh Tử lên thành kinh là một bước ngoặt của Nho học. Các nhà Tống Nho tìm thấy ở Mạnh Tử những lời bàn về tính người, về tâm, về khí, tức những chủ đề họ đang muốn xây dựng thành hệ thống. Từ đó, ở Trung Hoa cũng như ở Việt Nam, người ta quen gọi đạo Nho là "đạo Khổng Mạnh", đặt Mạnh Tử ngay sau Khổng Tử.
Bảy thiên của sách Mạnh Tử
Cũng như Luận ngữ, tên thiên lấy từ những chữ đầu, thường là tên người đối đáp với Mạnh Tử. Bảng dưới ghi điều người đọc hay nhớ ở mỗi thiên.
| Thiên | Tên gọi theo | Điều hay được nhắc |
|---|---|---|
| Lương Huệ Vương | Vua nước Lương (tức nước Nguỵ) | Mở đầu bằng cuộc đối đáp về nghĩa và lợi; chuyện năm mươi bước cười trăm bước; lời khuyên vua lo cho dân đủ ăn |
| Công Tôn Sửu | Một học trò | Bàn về khí hạo nhiên, chuyện người nước Tống kéo mạ cho mau lớn, bốn đầu mối của lòng người |
| Đằng Văn Công | Vua nước Đằng | Bàn về ruộng đất, về tranh luận với học phái Nông gia, về hình ảnh bậc đại trượng phu |
| Ly Lâu | Một người khéo mắt trong truyền thuyết | Nhiều đoạn ngắn về cai trị, về quan hệ vua và bề dưới |
| Vạn Chương | Một học trò | Học trò hỏi về các vua thánh thượng cổ như Nghiêu, Thuấn và cách đọc sách cổ |
| Cáo Tử | Một người tranh luận với Mạnh Tử | Cuộc tranh luận nổi tiếng về tính người, ví dụ núi Ngưu Sơn |
| Tận Tâm | Hai chữ đầu | Nhiều câu ngắn, cô đọng, có câu dân là quý, câu tin hết vào sách không bằng không có sách |
Nhìn chung, bốn thiên đầu nặng về chính sự và đối đáp với vua chúa, ba thiên sau nặng về tâm tính, học vấn và các câu châm ngôn. Người mới có thể dựa vào cách chia này để chọn chỗ bắt đầu.
Lối văn đối đáp: vì sao Mạnh Tử dễ nhớ
Mở bằng câu hỏi của người khác. Rất nhiều đoạn bắt đầu bằng một câu hỏi của vua hay học trò. Mạnh Tử thường không trả lời thẳng mà hỏi ngược lại, dẫn người hỏi tự đi tới kết luận. Lối này khiến sách giống những cuộc tranh luận sống động hơn là bài giảng.
Dùng ví von đời thường. Khi muốn nói rằng các vua đều kém như nhau, ông kể chuyện người lính chạy năm mươi bước cười người chạy trăm bước. Khi muốn nói về sự nóng vội, ông kể chuyện người nước Tống kéo cây mạ lên cho nhanh lớn rồi mạ chết. Những câu chuyện này thành thành ngữ, ngụ ngôn quen thuộc ở nhiều nước Đông Á.
Lập luận bằng loại suy. Mạnh Tử hay đặt hai việc cạnh nhau để suy ra điều thứ ba. Cách này thuyết phục người nghe nhưng cũng bị nhiều nhà nghiên cứu nhận xét là đôi khi lỏng về logic. Đọc kỹ, bạn sẽ thấy chỗ ví von hay mà lập luận chưa chặt.
Giọng văn mạnh, có khi gay gắt. Mạnh Tử phê phán nặng lời những học phái ông cho là sai, như phái Dương Chu, phái Mặc Địch. Ông cũng nói thẳng với vua chúa những điều trái tai. Đây là nét khác với giọng điềm đạm thường thấy ở Luận ngữ.
Những đoạn người mới nên đọc trước
Đoạn đầu thiên Lương Huệ Vương là cửa vào tự nhiên. Vua hỏi Mạnh Tử từ xa tới có điều gì làm lợi cho nước mình chăng. Mạnh Tử đáp rằng vua cần gì nói đến lợi, chỉ có nhân nghĩa mà thôi, rồi giải thích nếu trên dưới ai cũng chỉ lo lợi riêng thì nước sẽ nguy. Đoạn này đặt ra cặp nghĩa và lợi, một chủ đề chạy suốt Nho học về sau.
Tiếp theo là đoạn trong thiên Công Tôn Sửu nói về lòng thương xót khi thấy đứa trẻ sắp rơi xuống giếng. Mạnh Tử dùng hình ảnh ấy để nói rằng ai cũng có những đầu mối của điều thiện. Đây là đoạn hay được trích trong sách giáo khoa và bài giảng. Hãy đọc trọn đoạn trong sách, vì lập luận của ông dài hơn nhiều so với câu trích ngắn.
Đoạn về bậc đại trượng phu trong thiên Đằng Văn Công cũng nên đọc trọn. Câu "giàu sang không làm mê hoặc, nghèo hèn không làm đổi chí, uy vũ không khuất phục được" được dẫn rất nhiều, nhưng trong sách nó là lời đáp cho một người cho rằng những kẻ thuyết khách quyền thế mới là trượng phu. Biết bối cảnh, bạn hiểu câu ấy đang chống lại điều gì.
Cuối cùng là các câu ngắn trong thiên Tận Tâm. Có câu nói tin hết vào sách thì không bằng không có sách, lời Mạnh Tử khi bàn về một thiên trong Kinh Thư. Câu này nhắc người đọc kinh điển giữ con mắt phê phán, kể cả với chính kinh điển.
Mạnh Tử tranh luận với ai: bối cảnh trăm nhà đua tiếng
Muốn đọc Mạnh Tử cho đúng, cần biết ông đang nói trong một thời mà nhiều học phái cùng tranh nhau thuyết phục vua chúa. Sử gọi đó là thời bách gia chư tử. Phái Mặc gia của Mặc Địch chủ trương kiêm ái, tức yêu thương mọi người như nhau. Phái của Dương Chu đề cao việc giữ mình. Nông gia chủ trương vua cũng phải tự cày ruộng. Các nhà tung hoành thì đi khắp các nước bày mưu liên minh, phá liên minh.
Sách Mạnh Tử ghi lại nhiều cuộc va chạm với các học phái này. Trong thiên Đằng Văn Công, Mạnh Tử phản bác một người theo Nông gia bằng lập luận về sự phân công: người làm việc này, người làm việc kia, không ai tự làm hết mọi thứ. Cũng trong thiên này, ông phê phán gay gắt cả Dương Chu lẫn Mặc Địch, cho rằng một bên chỉ biết mình, một bên xoá bỏ sự khác biệt giữa người thân và người dưng.
Đọc những đoạn này, bạn nên nhớ đây là lời của một bên trong cuộc tranh luận. Quan điểm của các học phái kia được ghi lại qua con mắt của Mạnh Tử, không phải đầy đủ. Muốn công bằng, người đọc có thể tìm hiểu thêm sách của chính các học phái ấy, như sách Mặc Tử, để thấy họ tự trình bày ra sao.
Cách đọc trọn sách Mạnh Tử mà không bỏ cuộc
Sách Mạnh Tử dài gấp mấy lần Luận ngữ. Trình tự dưới đây giúp chia nhỏ việc đọc:
- Đọc trước một bài giới thiệu về thời Chiến Quốc, để biết các nước Tề, Lương, Đằng, Tống là ai và vì sao các nhà tư tưởng phải đi thuyết phục vua chúa.
- Đọc hai thiên Lương Huệ Vương và Công Tôn Sửu trước, vì chúng gom phần lớn những đoạn nổi tiếng.
- Đọc thiên Cáo Tử khi đã quen giọng văn, vì cuộc tranh luận về tính người cần đọc liền mạch mới thấy được hai bên lập luận ra sao.
- Để thiên Tận Tâm cho lúc cần nghĩ chậm. Mỗi ngày một vài câu là đủ.
- Các thiên Đằng Văn Công, Ly Lâu, Vạn Chương có nhiều đoạn về chế độ ruộng đất, lễ tang và các vua thượng cổ; đọc kèm chú giải để không bị lạc.
- Khi gặp lập luận mà bạn thấy chưa thuyết phục, hãy ghi lại. Mạnh Tử là sách để đối thoại, không chỉ để thuộc.
Nếu bạn đã đọc Luận ngữ trước, nên chú ý những chỗ Mạnh Tử dẫn lời Khổng Tử. Đó là cách hay để thấy học trò đời sau hiểu và phát triển lời thầy theo hướng nào.
Mạnh Tử trong lối học của người Việt xưa
Trong chương trình học của nhà Nho Việt, Mạnh Tử thường đi sau Luận ngữ. Học trò học thuộc nguyên văn cùng lời chú của Chu Hy. Đề thi kinh nghĩa có thể lấy một câu trong Mạnh Tử để thí sinh giảng giải. Vì vậy nhiều nhà Nho thuộc những đoạn dài của Mạnh Tử, và các ví von trong sách đi vào lời ăn tiếng nói.
Một số ý trong Mạnh Tử được người Việt nhắc nhiều qua các thời, như ý dân là quý, ý người làm vua phải lo cho dân đủ ăn rồi mới dạy dỗ, hay hình ảnh bậc đại trượng phu không khuất phục trước quyền uy. Các nhà nghiên cứu văn hoá thường chỉ ra rằng những ý này được nhà Nho dùng để nói về trách nhiệm của người cai trị, đồng thời cũng được giải thích theo nhiều cách khác nhau tuỳ thời.
Đọc Mạnh Tử hôm nay, bạn không cần đồng ý với mọi lập luận. Cái được lớn nhất là thấy một nhà tư tưởng cổ đại tranh luận ra sao: đặt câu hỏi, dùng ví dụ, đáp lại phản bác. Với học sinh, sinh viên, đó cũng là một bài học về cách trình bày quan điểm.
Câu hỏi thường gặp
Sách Mạnh Tử có bao nhiêu thiên?
Sách có bảy thiên: Lương Huệ Vương, Công Tôn Sửu, Đằng Văn Công, Ly Lâu, Vạn Chương, Cáo Tử và Tận Tâm. Từ đời Hán, Triệu Kỳ chia mỗi thiên thành thượng và hạ, nên cũng hay nói sách có mười bốn quyển.
Ai viết sách Mạnh Tử?
Sử ký chép Mạnh Tử cùng các học trò như Vạn Chương làm sách bảy thiên. Giới nghiên cứu còn bàn về phần nào do chính Mạnh Tử viết, phần nào do học trò ghi lại, nhưng giọng văn của sách khá thống nhất.
Từ khi nào sách Mạnh Tử được coi là kinh?
Trong thời gian dài sách chỉ được xếp vào sách của các nhà tư tưởng. Đến đời Tống, vị trí sách được nâng lên hàng kinh, rồi Chu Hy đưa vào Tứ thư. Từ đó cách gọi đạo Khổng Mạnh trở nên phổ biến.
Người mới nên đọc thiên nào trước?
Nên bắt đầu với Lương Huệ Vương và Công Tôn Sửu, vì hai thiên này có nhiều đoạn nổi tiếng và dễ theo. Thiên Cáo Tử nên đọc khi đã quen giọng văn, còn Tận Tâm hợp để đọc chậm từng câu.
Văn Mạnh Tử khác Luận ngữ thế nào?
Luận ngữ gồm những đoạn ngắn, giọng điềm đạm. Mạnh Tử có nhiều cuộc đối đáp dài, lập luận bằng ví von và loại suy, giọng văn mạnh, có lúc gay gắt với các học phái khác. Vì vậy Mạnh Tử dễ nhớ nhưng cũng cần đọc phê phán.
Câu "tận tín thư bất như vô thư" có trong Mạnh Tử không?
Có. Ý câu này nằm trong thiên Tận Tâm, khi Mạnh Tử bàn về một thiên trong Kinh Thư mà ông cho là chép quá lời. Câu thường được hiểu là lời nhắc đọc sách phải biết suy xét, không tin tuyệt đối.