Với người mới, bản dịch Tứ thư Ngũ kinh tốt là bản có đủ bốn lớp: nguyên văn chữ Hán, phiên âm Hán Việt, dịch nghĩa và chú giải; còn thứ tự đọc nên bắt đầu từ Luận ngữ hoặc Đại học, chưa nên vào ngay Ngũ kinh. Hai lời khuyên ngắn ấy giải quyết phần lớn những lúng túng của người muốn tự đọc kinh điển Nho gia.
Bài này đi chi tiết hơn: vì sao cần bốn lớp, nhận ra một bản dịch đáng tin bằng cách nào, các dịch giả quen thuộc trong tiếng Việt, và ba lộ trình đọc gợi ý cho học sinh, cho người đi làm, cho người muốn đọc sâu. Bài không giới thiệu nhà sách, không so giá; bạn có thể tìm các bản này ở thư viện công cộng, thư viện trường hoặc hỏi người đã đọc.
Vì sao bản có bốn lớp lại hợp với người mới
Nguyên văn chữ Hán. Dù bạn không đọc được chữ Hán, nguyên văn vẫn có ích. Nó cho phép đối chiếu khi hai bản dịch khác nhau, và giúp bạn dần nhận ra những chữ hay gặp như nhân, lễ, quân tử, học. Nhiều người bắt đầu học chữ Hán chính từ việc đọc Luận ngữ có nguyên văn.
Phiên âm Hán Việt. Phần phiên âm là cầu nối giữa chữ Hán và tiếng Việt. Rất nhiều câu kinh điển được người Việt nhớ bằng âm Hán Việt, như "học nhi thời tập chi". Có phiên âm, bạn nhận ra ngay câu mình từng nghe nằm ở đâu.
Dịch nghĩa sát chữ. Bản dịch tốt cho người học thường dịch sát chữ trước, rồi mới diễn ý cho xuôi. Dịch quá thoát giúp đọc trơn nhưng làm mất cấu trúc câu và những chữ có nhiều nghĩa.
Chú giải. Văn kinh điển rất cô đọng, nhiều chữ có nghĩa cổ, nhiều tên người, tên đất cần giải thích. Chú giải cho bạn biết người xưa hiểu câu đó thế nào, và nếu là bản tốt, cho biết cả những cách hiểu khác nhau.
Bản chỉ có lời dịch trơn dùng để làm gì. Những bản chỉ có lời dịch không xấu, chúng hợp để đọc nhanh, nắm ý chung. Nhưng khi muốn trích dẫn, giảng cho con hay viết bài, bạn nên đối chiếu lại với một bản có đủ bốn lớp.
Các dịch giả và tác phẩm quen thuộc trong tiếng Việt
Trong tiếng Việt, có vài cái tên mà người tìm hiểu Nho học thường gặp. Đoàn Trung Còn có bộ dịch Tứ thư, gồm cả bốn sách, có nguyên văn, phiên âm và dịch nghĩa, được nhiều người dùng làm bản đọc đầu tiên. Nguyễn Hiến Lê có các sách về Luận ngữ và Mạnh Tử, kèm nhiều lời bàn, văn dễ đọc, hợp với người đi làm muốn hiểu ý chứ không chỉ hiểu chữ.
Ngoài bản dịch, có những sách giới thiệu tổng quan đáng đọc trước hoặc song song. Bộ Nho giáo của Trần Trọng Kim trình bày lịch sử và tư tưởng Nho học từ Khổng Tử đến các đời sau. Khổng học đăng của Phan Bội Châu là một công trình bàn về Khổng học của một nhà Nho đã trải qua thời Duy Tân. Cả hai được viết trong nửa đầu thế kỷ 20, văn có chỗ cũ, nhưng vẫn là cửa vào tốt.
Các bộ Ngũ kinh cũng đã có bản dịch tiếng Việt, nhưng ít hơn và thường khó tìm hơn Tứ thư. Với mỗi bộ, hãy hỏi thư viện hoặc người trong nghề về bản đang có. Một lời khuyên chung: sách cũ thường được tái bản nhiều lần bởi nhiều nơi, chất lượng in và soát lỗi khác nhau. Nếu có thể, đối chiếu một vài trang giữa hai lần in, nhất là phần nguyên văn và phiên âm.
Nhận ra một bản dịch đáng tin
Không cần là chuyên gia, bạn vẫn có thể đánh giá sơ bộ một bản dịch bằng mấy dấu hiệu dưới đây khi lật vài trang đầu.
| Dấu hiệu | Bản đáng tin thường | Nên dè dặt khi |
|---|---|---|
| Tên dịch giả, người chú | Ghi rõ, có lời nói đầu giải thích cách dịch | Không ghi tên, hoặc chỉ ghi "nhóm biên soạn" mơ hồ |
| Nguyên văn | Có nguyên văn, chia đoạn theo thiên, chương rõ ràng | Không có nguyên văn hoặc chỉ in vài câu |
| Nguồn chú giải | Nói rõ theo chú của ai, như Chu Hy hay chú khác | Chú giải không rõ nguồn, lẫn lời kinh với lời bàn |
| Số thiên, chương | Khớp với số thường biết, như Luận ngữ 20 thiên | Thiếu thiên, gộp thiên mà không giải thích |
| Giọng văn chú giải | Giải thích, nêu nhiều cách hiểu khi cần | Phán chắc nịch, gán thêm ý "linh nghiệm", hứa hẹn may mắn |
| Tên sách | Đúng tên sách gốc | Gắn những tên giật gân như "bí kíp", "bí mật" |
Không bản dịch nào hoàn hảo. Mục tiêu không phải tìm bản "đúng nhất", mà là có một bản đáng tin làm gốc và một bản thứ hai để đối chiếu.
Một mẹo nhỏ: chọn sẵn ba câu bạn đã biết rõ nghĩa, chẳng hạn câu đầu thiên Học nhi, rồi lật tìm trong bản định mua hoặc mượn. Đọc cách bản ấy dịch và chú ba câu đó, bạn sẽ thấy khá nhanh dịch giả cẩn thận đến đâu, có giải thích chữ khó không, có ghi chỗ còn nhiều cách hiểu không.
Lộ trình cho học sinh, sinh viên
Học sinh gặp Nho giáo trong môn Lịch sử, Ngữ văn, Giáo dục công dân; sinh viên gặp trong môn Triết học, Lịch sử tư tưởng. Lộ trình gọn dưới đây hợp với quỹ thời gian vài tuần:
- Đọc một bài tổng quan về Tứ thư Ngũ kinh để biết chín bộ sách là gì.
- Đọc Luận ngữ, chọn khoảng năm thiên đầu và thiên Hương đảng, mỗi ngày vài đoạn.
- Đọc trọn Đại học vì sách ngắn và cho cái khung tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ hay gặp trong bài học.
- Đọc vài đoạn Mạnh Tử thường được trích trong sách giáo khoa, đọc trọn đoạn chứ không chỉ câu trích.
- Khi bài học trích một câu, tra câu đó thuộc thiên nào, đọc ngữ cảnh rồi mới đưa vào bài làm.
- Đọc thêm một chương trong sách tổng quan như Nho giáo của Trần Trọng Kim nếu cần viết tiểu luận.
Lộ trình này không nhằm biến học sinh thành người thuộc kinh, chỉ giúp hiểu đúng những gì đang học và trích dẫn có nguồn.
Lộ trình cho người đi làm và người muốn đọc sâu
Người đi làm thường có ít thời gian liền mạch nhưng có kinh nghiệm sống để đối chiếu. Người muốn đọc sâu thì cần đi chậm và rộng hơn. Gợi ý cho hai nhóm:
- Người đi làm: mỗi tối đọc một hai đoạn Luận ngữ, ghi lại một câu và một tình huống trong công việc mà câu đó gợi ra. Sau vài tháng, bạn sẽ có một cuốn sổ ghi chép rất riêng.
- Người đi làm: đọc Mạnh Tử theo chủ đề, ví dụ các đoạn về nghĩa và lợi, về người lãnh đạo lo cho dân, thay vì đọc từ đầu đến cuối.
- Người đi làm: nên dùng bản có lời bàn của dịch giả, vì lời bàn giúp nối câu kinh với đời sống.
- Người muốn đọc sâu: đọc đủ Tứ thư theo trình tự Đại học, Luận ngữ, Mạnh Tử, Trung dung, sau đó chọn một bộ Ngũ kinh hợp sở thích, thường là Kinh Thi.
- Người muốn đọc sâu: học thêm vài trăm chữ Hán thông dụng để đọc được nguyên văn những câu ngắn.
- Người muốn đọc sâu: đọc thêm các sách tổng quan về lịch sử Nho học để biết mỗi cách hiểu ra đời trong bối cảnh nào.
Dù theo lộ trình nào, điều quan trọng là đọc đều đặn và giữ thói quen đặt câu hỏi. Kinh điển Nho gia được viết để đọc chậm, nghĩ lâu, và đối chiếu với đời sống của chính mình.
Ghi sổ khi đọc: cách giữ lại những gì đã đọc
Kinh điển Nho gia đọc xong rất dễ quên, vì các đoạn ngắn và rời. Một cuốn sổ ghi chép đơn giản giúp bạn giữ lại và nối các đoạn với nhau. Có thể làm theo các bước sau:
- Mỗi đoạn đọc xong, ghi tên sách, tên thiên và số đoạn theo bản bạn dùng, để sau này tra lại được ngay.
- Chép phiên âm Hán Việt của câu chính, nếu muốn thì tập chép cả vài chữ Hán trong câu.
- Viết lại nghĩa bằng lời của mình, ngắn gọn, không chép nguyên lời dịch.
- Ghi thêm một dòng về chú giải: dịch giả hay Chu Hy hiểu câu này thế nào, có cách hiểu khác không.
- Gắn một nhãn khái niệm cho đoạn đó, như nhân, lễ, học, quân tử, chính danh, để sau này gom các đoạn cùng nhãn.
- Cuối mỗi tuần, đọc lại các ghi chép và viết vài dòng về điều bạn thấy thay đổi trong cách hiểu của mình.
Sau vài tháng, cuốn sổ này thành một tài liệu riêng rất quý: bạn có thể dùng để giảng cho con, để viết bài, hay đơn giản để đọc lại khi cần một câu nhắc nhở. Nó cũng giúp bạn trích dẫn đúng nguồn, thay vì dựa vào trí nhớ mơ hồ hay một bức ảnh trích dẫn trên mạng.
Những sai lầm hay gặp khi tự đọc
Sai lầm phổ biến nhất là bắt đầu bằng bộ khó nhất. Nhiều người nghe Kinh Dịch nổi tiếng nên mở ra đọc trước, rồi bỏ cuộc vì không hiểu gì. Kinh Dịch, Kinh Thư, Kinh Xuân Thu đều cần kiến thức nền; để chúng sau Tứ thư sẽ đỡ nản hơn nhiều.
Sai lầm thứ hai là đọc lời chú như lời kinh. Khi bản dịch in lời kinh và lời giải sát nhau, người mới dễ tưởng mọi câu đều là của Khổng Tử. Hãy tập phân biệt ngay từ đầu, đánh dấu nếu cần.
Sai lầm thứ ba là đọc để tìm câu "hay" chép lên mạng. Câu kinh điển tách khỏi ngữ cảnh rất dễ bị hiểu lệch, có khi ngược ý. Nếu muốn chia sẻ, hãy ghi rõ thiên, kèm một hai câu giải thích bối cảnh. Thói quen này vừa tôn trọng người đọc, vừa tránh lan truyền những câu bị gán nhầm cho Khổng Tử.
Sai lầm cuối cùng là coi việc đọc kinh điển như nghĩa vụ phải xong. Không ai bắt bạn đọc hết chín bộ. Một cuốn Luận ngữ đọc kỹ đã đủ cho một đời người suy ngẫm, như nhiều nhà Nho xưa vẫn nói.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên đọc bản dịch Tứ thư nào?
Nên chọn bản có nguyên văn, phiên âm Hán Việt, dịch nghĩa và chú giải. Bộ Tứ thư của Đoàn Trung Còn và các sách Luận ngữ, Mạnh Tử của Nguyễn Hiến Lê là những bản quen thuộc. Nên đọc một bản làm gốc và một bản để đối chiếu.
Không biết chữ Hán có đọc được Tứ thư không?
Đọc được, nhờ phần phiên âm và dịch nghĩa. Tuy vậy, chọn bản có nguyên văn vẫn có lợi, vì bạn có thể đối chiếu khi hai bản dịch khác nhau và dần nhận ra các chữ hay gặp như nhân, lễ, học.
Nên đọc Tứ thư theo thứ tự nào?
Trình tự truyền thống do Chu Hy khuyên là Đại học, Luận ngữ, Mạnh Tử, rồi Trung dung. Người mới cũng có thể bắt đầu ngay bằng Luận ngữ vì văn ngắn, gần đời sống, rồi đọc Đại học để có khung.
Học sinh cần đọc Tứ thư đến mức nào?
Không cần đọc hết. Học sinh nên đọc vài thiên Luận ngữ, trọn sách Đại học và những đoạn Mạnh Tử hay được trích, đủ để hiểu bài học và biết trích dẫn có nguồn, có ngữ cảnh.
Làm sao biết một bản dịch đáng tin?
Xem có ghi rõ tên dịch giả, có lời nói đầu giải thích cách dịch, có nguyên văn chia theo thiên chương, có nói rõ theo chú giải nào. Dè dặt với bản không rõ người dịch hoặc gắn tên sách giật gân.
Ngũ kinh có bản dịch tiếng Việt không?
Có, các bộ Ngũ kinh đã được dịch sang tiếng Việt từ giữa thế kỷ 20, nhưng ít bản hơn và khó tìm hơn Tứ thư. Bạn nên hỏi thư viện công cộng, thư viện trường hoặc người trong nghề về bản đang có.