Đại học và Trung dung vốn là hai thiên nằm trong sách Lễ ký; đến đời Tống, các nhà Nho tách chúng ra thành sách riêng, và Chu Hy đưa cả hai vào Tứ thư. Hai sách đều rất mỏng, mỗi cuốn chỉ vài nghìn chữ Hán, nhưng lại là hai cuốn được chú giải và tranh luận nhiều nhất trong Nho học hậu kỳ.
Nhiều người Việt biết câu "tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ" mà không biết nó đến từ sách Đại học, hoặc dùng chữ "trung dung" theo nghĩa ba phải, xuề xoà. Bài này giới thiệu hai cuốn như hai cuốn sách: nguồn gốc, cấu trúc, những câu mở đầu cần biết, những tranh luận quanh văn bản, và cách đọc chúng cho người mới. Phần giảng sâu từng khái niệm như nhân, lễ, tu thân để dành cho chuyên mục khái niệm cốt lõi.
Từ hai thiên trong Lễ ký thành hai cuốn sách
Lễ ký là một tập hợp nhiều bài viết về lễ do các Nho sĩ thời Chiến Quốc đến đầu Hán soạn, được biên tập vào đời Hán. Trong bản Lễ ký thông dụng, Trung dung là thiên thứ 31 và Đại học là thiên thứ 42. Suốt nhiều thế kỷ, hai thiên này nằm lẫn giữa những bài bàn về tang lễ, lễ cưới, lễ tế, không được chú ý riêng nhiều.
Từ đời Đường, đời Tống, một số nhà Nho bắt đầu đề cao hai thiên này vì thấy chúng bàn về tâm, tính, cách học, đúng những vấn đề Nho học cần trả lời khi phải đối thoại với Phật giáo và Đạo giáo. Anh em Trình Hạo, Trình Di đặc biệt coi trọng Đại học và Trung dung. Chu Hy kế thừa, viết Đại học chương cú và Trung dung chương cú, chia lại chương, chú giải từng câu.
Khi bộ Tứ thư tập chú của Chu Hy trở thành sách chuẩn trong khoa cử, hai thiên mỏng của Lễ ký bỗng trở thành sách mà mọi học trò phải thuộc. Ở Việt Nam, học trò thời Lê, thời Nguyễn học hai sách này theo chú của Chu Hy, và nhiều câu trong đó đi vào câu đối, hoành phi, lời dạy con cháu trong các gia đình nhà Nho.
Đại học: cuốn sách dàn ý của việc học
Câu mở đầu. Sách mở bằng câu "Đại học chi đạo, tại minh minh đức, tại thân dân, tại chỉ ư chí thiện", ý là đạo của cái học lớn ở chỗ làm sáng cái đức sáng, ở chỗ gần dân hay làm mới dân, ở chỗ dừng lại nơi điều thiện tột cùng. Chu Hy theo cách đọc của Trình Di, hiểu chữ thân là tân, tức làm mới dân; Vương Dương Minh đời Minh giữ cách đọc thân dân. Chỉ một chữ đã có hai cách hiểu.
Ba cương lĩnh, tám điều mục. Ba ý trong câu mở đầu được gọi là tam cương lĩnh. Tiếp đó sách nêu tám bước: cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Chuỗi tám bước này là cái khung mà nhiều thế hệ học trò dùng để hiểu toàn bộ Nho học. Lưu ý: tam cương lĩnh của sách Đại học khác hẳn tam cương quân – thần, phụ – tử, phu – phụ.
Kinh và truyện. Chu Hy chia Đại học thành một chương kinh và mười chương truyện. Ông cho rằng phần kinh là lời Khổng Tử do Tăng Tử thuật lại, phần truyện là ý của Tăng Tử do học trò ghi. Đây là cách chia của Chu Hy, không phải điều sách tự ghi, và nhiều học giả về sau không đồng ý.
Đoạn văn Chu Hy viết bổ sung. Chu Hy cho rằng phần truyện giải thích cách vật, trí tri đã bị mất, nên tự viết một đoạn bổ sung, ghi rõ là lời của ông. Việc sắp xếp lại và bổ sung này gây tranh luận kéo dài. Vương Dương Minh chủ trương trở về bản Đại học cũ trong Lễ ký, không theo bản Chu Hy sắp xếp.
Trung dung: cuốn sách về tính, đạo và chữ thành
Người soạn. Truyền thống cho rằng Trung dung do Tử Tư, cháu nội Khổng Tử, soạn. Nhiều học giả hiện đại cho rằng sách có thể có nhiều lớp, một phần muộn hơn thời Tử Tư. Khi đọc, bạn có thể ghi nhận cả hai ý kiến.
Câu mở đầu. Sách mở bằng câu "Thiên mệnh chi vị tính, suất tính chi vị đạo, tu đạo chi vị giáo", ý là cái trời phú cho gọi là tính, noi theo tính gọi là đạo, sửa sang đạo gọi là giáo. Ba vế ngắn này là một trong những câu được chú giải nhiều nhất của Nho học.
Trung và hoà. Chương đầu nói lúc mừng, giận, buồn, vui chưa phát ra gọi là trung, phát ra mà đều đúng mức gọi là hoà. Như vậy trung ở đây không phải đứng giữa hai bên cho yên chuyện, mà là trạng thái không lệch, và hoà là phản ứng đúng mức với hoàn cảnh.
Chữ thành. Nửa sau sách xoay quanh chữ thành. Có câu nói thành là đạo của trời, làm cho thành là đạo của người. Chữ thành ở đây vừa là thật lòng, vừa là sự trọn vẹn, nhất quán giữa trong và ngoài. Đây là phần khó nhất của Trung dung, người mới nên đọc chậm kèm chú giải.
Chu Hy chia 33 chương. Trong Trung dung chương cú, Chu Hy chia sách thành 33 chương. Phần lớn bản dịch tiếng Việt theo cách chia này, nên khi tra cứu bạn có thể dùng số chương để đối chiếu giữa các bản.
So sánh nhanh hai cuốn sách
Hai sách thường được nhắc cùng nhau nhưng tính chất khác nhau. Bảng dưới giúp bạn thấy chỗ khác để chọn cách đọc phù hợp.
| Tiêu chí | Đại học | Trung dung |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Thiên thứ 42 của Lễ ký | Thiên thứ 31 của Lễ ký |
| Người soạn theo truyền thống | Phần kinh: lời Khổng Tử do Tăng Tử thuật (theo Chu Hy) | Tử Tư |
| Độ dài | Rất ngắn | Dài hơn Đại học, vẫn là sách mỏng |
| Chủ đề chính | Trình tự học: từ tìm hiểu sự vật đến việc nhà, việc nước | Tính, đạo, sự đúng mực, chữ thành |
| Độ khó với người mới | Dễ nắm khung, khó ở phần cách vật trí tri | Khó, nhiều khái niệm trừu tượng |
| Vị trí trong lối đọc của Chu Hy | Đọc đầu tiên để có khung | Đọc sau cùng trong Tứ thư |
Bảng cho thấy vì sao Chu Hy khuyên đọc Đại học đầu tiên và Trung dung cuối cùng. Một cuốn cho bạn sơ đồ, một cuốn đòi hỏi bạn đã quen với cách Nho gia nghĩ.
Hiểu đúng hai chữ "trung dung" trong tiếng Việt hôm nay
Trong tiếng Việt hằng ngày, "trung dung" có khi bị dùng để chê một người ba phải, không dám nói rõ ý mình, hay một lựa chọn nhạt nhoà nửa vời. Cách dùng này lệch khá xa nghĩa trong sách. Ngay trong Luận ngữ, Khổng Tử đã chê hạng người làm vừa lòng mọi người trong làng, gọi là kẻ làm hại đức. Như vậy, người ba phải không phải là người trung dung theo nghĩa Nho gia.
Theo chú giải của Chu Hy, trung là không thiên lệch, không thái quá cũng không bất cập; dung là bình thường, thường hằng. Hiểu như vậy, trung dung là làm việc đúng mức trong từng hoàn cảnh, và việc đúng mức ấy phải giữ được lâu dài trong đời sống hằng ngày. Có khi đúng mức là phải nói thẳng, phải từ chối, phải đứng hẳn về một phía.
Khi dạy con hay giải thích cho học sinh, bạn có thể dùng một ví dụ giả định: một người bạn mượn tiền nhiều lần không trả. Ba phải là cứ cho mượn tiếp để khỏi mất lòng. Cực đoan là cắt đứt và nói xấu khắp nơi. Đúng mức có thể là nói thẳng, ngừng cho mượn, vẫn giữ lễ độ. Ví dụ nhỏ này giúp thấy trung dung là chuyện cân nhắc, không phải chuyện né tránh.
Thận độc: chỗ hai cuốn sách gặp nhau
Có một ý xuất hiện ở cả hai sách và thường được nhà Nho Việt nhắc đến khi dạy con cháu: thận độc, tức thận trọng ngay cả khi ở một mình. Trong Trung dung, ngay chương đầu đã nói người quân tử giữ mình cẩn thận ở chỗ người khác không thấy, không nghe. Trong Đại học, phần giải thích chữ thành ý cũng kết luận rằng người quân tử phải thận trọng khi ở một mình, vì cái gì có thật ở bên trong rồi cũng hiện ra bên ngoài.
Ý này cho thấy hai cuốn sách tuy khác giọng nhưng cùng quan tâm tới một chuyện: đời sống bên trong của con người. Đại học đặt thành ý, chính tâm trước tu thân; Trung dung đặt chữ thành ở trung tâm. Cả hai đều cho rằng việc sửa mình bắt đầu ở chỗ không ai nhìn thấy, chứ không phải ở lễ nghi bề ngoài.
Với người đọc hôm nay, thận độc có thể hiểu khá gần gũi: giữ nếp làm việc tử tế khi không bị kiểm tra, không ai khen. Một học sinh tự làm bài khi giáo viên rời lớp, một người thợ làm kỹ phần khuất của món đồ, đều là những ví dụ giả định dễ hiểu. Cách giảng này giữ được ý của sách mà không biến nó thành một bài học đạo đức khô cứng.
Mẹo đọc hai cuốn sách mỏng mà khó
Vì ngắn, hai cuốn này dễ khiến người đọc nghĩ đọc một buổi là xong. Vài lời khuyên dưới đây giúp bạn đọc có kết quả hơn:
- Đọc Đại học trước, chép lại ba cương lĩnh và tám điều mục thành sơ đồ, dán ở bàn học để đối chiếu khi đọc các sách khác.
- Với Trung dung, đọc mỗi lần vài chương, ghi lại các chữ tính, đạo, giáo, trung, hoà, thành và cách sách dùng chúng.
- Chọn bản có nguyên văn, phiên âm và chú giải; hai sách này gần như không đọc được nếu chỉ có lời dịch trơn.
- So sánh cách chia của Chu Hy với bản cũ trong Lễ ký nếu bản dịch của bạn có ghi chú, để thấy văn bản đã được sắp xếp lại ra sao.
- Đừng vội gắn những khái niệm như cách vật trí tri với khoa học hiện đại; trong sách, đó trước hết là con đường học để sửa mình.
- Nếu gặp các đoạn bàn về trời, đất, vạn vật, hãy đọc như quan niệm triết học của người xưa, không phải lời tiên tri hay bói toán.
Đọc xong hai cuốn, bạn sẽ thấy Luận ngữ và Mạnh Tử dễ hiểu hơn, vì nhiều khái niệm rời rạc trong hai sách kia đã được hai thiên mỏng này sắp xếp thành hệ.
Câu hỏi thường gặp
Đại học và Trung dung có phải sách độc lập từ đầu không?
Không. Cả hai vốn là hai thiên trong sách Lễ ký, Trung dung là thiên 31, Đại học là thiên 42. Đến đời Tống, các nhà Nho tách ra và Chu Hy đưa vào Tứ thư cùng Luận ngữ, Mạnh Tử.
Tam cương lĩnh trong sách Đại học là gì?
Là ba ý của câu mở đầu: minh minh đức, thân dân (Chu Hy đọc là tân dân) và chỉ ư chí thiện. Đây là khác hẳn với tam cương quân – thần, phụ – tử, phu – phụ mà người ta hay nói cùng ngũ thường.
Bát điều mục gồm những bước nào?
Gồm cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Câu quen thuộc tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ chính là bốn bước cuối của chuỗi tám bước này.
Ai soạn sách Trung dung?
Truyền thống cho rằng Tử Tư, cháu nội Khổng Tử, soạn Trung dung. Nhiều học giả hiện đại cho rằng sách có thể hình thành qua nhiều lớp, một phần muộn hơn. Khi đọc nên biết cả hai ý kiến.
Trung dung có nghĩa là ba phải không?
Không. Trong sách, trung là không thiên lệch, không thái quá cũng không bất cập; dung là thường hằng. Trung dung là làm đúng mức trong từng hoàn cảnh. Người ba phải chỉ muốn vừa lòng mọi người, điều mà Khổng Tử từng chê.
Vì sao bản Đại học của Chu Hy bị tranh luận?
Vì Chu Hy sắp xếp lại thứ tự đoạn văn, chia kinh và truyện, và tự viết thêm một đoạn giải thích cách vật trí tri mà ông cho là đã mất. Vương Dương Minh và nhiều người khác chủ trương trở về bản cũ trong Lễ ký.