Bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội gồm 82 tấm, ghi các khoa thi tiến sĩ từ khoa năm 1442 đến khoa năm 1779; mỗi tấm thường có tên khoa thi, đời vua, một bài ký nói về khoa thi và danh sách người đỗ kèm quê quán. Vì vậy, ngoài ý nghĩa tôn vinh, bia tiến sĩ còn là một bộ hồ sơ khoa bảng bằng đá, nguồn tư liệu gốc cho người nghiên cứu lịch sử giáo dục, lịch sử khoa cử và cả lịch sử các dòng họ, làng xã.
Bài này không đi vào kiến trúc Văn Miếu hay chuyện cầu may khi đi thi. Nội dung tập trung vào câu hỏi: trên một tấm bia có những gì, đọc thế nào, và dùng tư liệu ấy ra sao cho đúng. Nếu bạn là học sinh làm bài tìm hiểu, giáo viên dẫn lớp tham quan, hay người đang tra tên một vị tổ tiên đỗ đạt, những điều dưới đây sẽ giúp ích.
Bia tiến sĩ ra đời thế nào
Theo sử chép, việc dựng bia ghi tên tiến sĩ ở Văn Miếu Thăng Long bắt đầu từ đời Lê Thánh Tông, năm 1484. Đợt đầu, triều đình cho dựng bia cho các khoa thi từ năm 1442 trở về sau, tức là có những khoa đã diễn ra hơn bốn mươi năm mới được khắc bia. Tấm bia khoa năm 1442 là tấm có niên đại khoa thi sớm nhất trong hệ thống bia hiện còn.
Về sau, việc dựng bia không phải lúc nào cũng làm ngay sau mỗi khoa. Nhiều tấm được dựng bù trong các đợt khác nhau thời Lê trung hưng, có tấm khắc sau khoa thi hàng chục năm, thậm chí lâu hơn. Vì vậy, khi đọc bia, cần phân biệt năm của khoa thi với năm dựng bia; hai mốc này thường được ghi riêng trên bia.
Hệ thống bia ở Hà Nội dừng ở khoa năm 1779, thời Lê trung hưng. Nhà Nguyễn dời kinh đô vào Huế và dựng bia tiến sĩ các khoa của triều mình ở Văn Miếu Huế. Một số Văn Miếu, văn chỉ ở địa phương cũng có bia ghi tên người đỗ đạt của tỉnh, huyện, làng, nhưng quy mô và giá trị tư liệu mỗi nơi khác nhau. Năm 2011, hệ thống 82 bia ở Hà Nội được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới.
Các phần trên một tấm bia
Mỗi tấm bia đứng trên lưng một con rùa đá. Cách trình bày giữa các tấm không giống hệt nhau, nhưng phần lớn có những thành phần sau.
| Phần | Vị trí | Thường ghi gì | Dùng để làm gì |
|---|---|---|---|
| Trán bia | Phần trên cùng, thường chạm hoa văn | Dòng chữ lớn nêu tên bia, cho biết đây là bia đề danh tiến sĩ của khoa nào | Xác định nhanh khoa thi |
| Bài ký | Phần đầu thân bia | Đời vua, năm mở khoa, cách tổ chức, quan trường, ý nghĩa việc dựng bia, lời bàn về đạo dùng người | Hiểu bối cảnh và tư tưởng của triều đình |
| Danh sách người đỗ | Phần giữa thân bia | Tên người đỗ xếp theo đệ nhất giáp, đệ nhị giáp, đệ tam giáp, kèm quê quán | Tra người đỗ, quê quán, thứ hạng |
| Thông tin soạn khắc | Cuối thân bia | Người soạn văn bia, người nhuận sắc, người viết chữ, năm dựng bia | Phân biệt năm khoa thi với năm dựng |
| Diềm bia | Viền quanh thân bia | Hoa văn trang trí, thay đổi theo thời | Giúp các nhà nghiên cứu xác định niên đại tạo tác |
Chữ trên bia là chữ Hán. Người không đọc được chữ Hán vẫn có thể tìm bản dịch các bài văn bia đã được các nhà nghiên cứu Hán Nôm công bố trong sách. Khi dẫn lại, bạn nên ghi rõ dùng bản dịch của công trình nào, vì các bản dịch có chỗ khác nhau về câu chữ.
Bài ký trên bia nói những gì
Phần bài ký là phần giá trị tư tưởng của tấm bia. Văn bia thường do các quan có học vấn cao được giao soạn, và nhiều bài nêu quan điểm của triều đình về việc trọng dụng người hiền tài, về trách nhiệm của người đỗ đạt với nước, với dân. Câu nổi tiếng "hiền tài là nguyên khí quốc gia" nằm trong bài ký trên tấm bia khoa năm 1442, do Thân Nhân Trung soạn; phần về tác giả và tư tưởng ấy được bàn trong các bài về danh nho của trang.
Ngoài lời bàn, bài ký còn cung cấp những thông tin cụ thể về khoa thi: năm nào, ai làm chủ khảo, bao nhiêu người dự, bao nhiêu người đỗ, đề thi Đình hỏi về chuyện gì. Những chi tiết này không phải tấm nào cũng ghi đủ, nhưng khi có thì là nguồn tư liệu gốc quý, đôi khi bổ sung hoặc đối chiếu được với chính sử.
Đọc bài ký cũng giúp thấy sự thay đổi của tư tưởng qua các thời. Bài ký thời Lê sơ thường mang giọng hào sảng của một triều đại đang đi lên; bài ký thời Lê trung hưng nhiều khi phản ánh hoàn cảnh chính trị phức tạp hơn với vai trò của phủ chúa. Đây là chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu khai thác.
Tra tên một người trên bia tiến sĩ
Nhiều gia đình muốn biết một vị tổ tiên có tên trên bia không. Cách làm hợp lý là tra trong sách trước, rồi mới đối chiếu tại chỗ.
- Ghi lại những gì gia phả có: tên húy, tên tự, quê quán, đời vua hoặc năm can chi đỗ đạt, học vị (tiến sĩ, hoàng giáp, cử nhân…).
- Kiểm tra học vị: chỉ người đỗ tiến sĩ (cả ba giáp) mới có tên trên bia; cử nhân, tú tài, phó bảng không được khắc.
- Tra các sách khảo cứu đã thống kê danh sách tiến sĩ theo khoa, theo quê; lưu ý tên làng xưa có thể khác tên hiện nay sau nhiều lần đổi đơn vị hành chính.
- Tìm bản dịch văn bia của khoa ấy để xem thứ hạng, quê quán ghi trên bia và đối chiếu với gia phả.
- Nếu thấy khác biệt (tên, quê, năm), ghi lại cả hai nguồn và hỏi thêm người làm nghiên cứu Hán Nôm, đừng vội sửa gia phả theo một nguồn.
- Khi đến thăm di tích, quan sát bia từ chỗ được phép, không chạm tay vào bia và rùa đá, tôn trọng các quy định bảo vệ di sản.
Cần lưu ý rằng bia ở Hà Nội chỉ gồm các khoa từ năm 1442 đến năm 1779. Người đỗ ở các khoa thời Lý, Trần hay thời Nguyễn sẽ không có tên trên hệ thống bia này; với thời Nguyễn, nơi cần tìm là Văn Miếu Huế và các sách khoa bảng triều Nguyễn.
Những hiểu lầm thường gặp về bia tiến sĩ
"Mọi người đỗ đạt đều có tên trên bia." Không đúng. Chỉ người đỗ tiến sĩ các khoa từ 1442 đến 1779 có bia ở Hà Nội mới có tên. Người đỗ cử nhân, tú tài, phó bảng, hoặc tiến sĩ khoa không có bia, đều không có tên ở đây.
"Bia được dựng ngay sau mỗi khoa thi." Không đúng. Bia đầu tiên dựng năm 1484, ghi khoa thi từ 1442; nhiều tấm khác được dựng bù về sau, có tấm cách khoa thi rất lâu.
"Số bia bằng số khoa thi thời Lê." Chưa chắc. Không phải khoa thi nào trong khoảng ấy cũng còn bia; một số khoa không có bia hoặc bia đã mất. Muốn biết chính xác, cần xem các công trình thống kê chuyên sâu.
"Bia là vật để cầu may." Việc nhiều người xoa đầu rùa đá mỗi mùa thi đã gây hại cho di sản, nên di tích phải có biện pháp bảo vệ. Bia tiến sĩ có giá trị là tư liệu lịch sử và biểu tượng của truyền thống trọng học, không phải vật thiêng ban phát may mắn.
Bia tiến sĩ như nguồn tư liệu về làng xã và dòng họ
Vì danh sách người đỗ trên bia ghi kèm quê quán, các nhà nghiên cứu có thể dùng bia để vẽ ra bản đồ khoa bảng: vùng nào có nhiều người đỗ, làng nào có truyền thống học hành kéo dài qua nhiều khoa, dòng họ nào có nhiều thế hệ đỗ đạt. Những thống kê ấy giúp giải thích vì sao có những vùng được gọi là đất học, và gợi ra các câu hỏi về điều kiện kinh tế, mạng lưới thầy trò, vai trò của làng xã trong việc nuôi người đi học.
Tuy vậy, dùng bia cho mục đích này cần thận trọng. Tên làng, tên huyện trên bia là tên hành chính của thời ấy, qua nhiều lần đổi tên, chia tách, sáp nhập, đến nay có thể thuộc tỉnh khác hẳn. Sau đợt sắp xếp lại đơn vị hành chính năm 2025, việc quy một địa danh cũ về tỉnh mới càng cần đối chiếu cẩn thận, ghi rõ tên cũ bên cạnh tên mới để người đọc khỏi nhầm.
Với dòng họ, tên trên bia là bằng chứng có giá trị hơn nhiều so với lời truyền miệng. Nhưng một cái tên giống nhau chưa chắc là cùng một người; cần khớp thêm quê quán, khoa thi và thông tin trong gia phả trước khi kết luận.
Bia tiến sĩ trong giờ học lịch sử
Với giáo viên, bia tiến sĩ là một học liệu trực quan rất tốt. Thay vì chỉ kể "khoa cử thời Lê rất phát triển", có thể cho học sinh tìm hiểu một tấm bia cụ thể qua bản dịch: khoa thi năm nào, bao nhiêu người đỗ, người đỗ quê ở đâu, bài ký nói gì. Các em sẽ thấy lịch sử hiện ra qua những con người và địa danh cụ thể, có khi trùng với quê mình.
Một hoạt động hay là so sánh hai tấm bia ở hai thời khác nhau, ví dụ một tấm thời Lê sơ và một tấm thời Lê trung hưng, để thấy giọng văn và nội dung bài ký thay đổi thế nào. Hoạt động này rèn cho học sinh kỹ năng đọc nguồn, so sánh tư liệu, những kỹ năng mà môn Lịch sử hiện nay rất coi trọng.
Khi dẫn lớp tham quan, bạn có thể nhắc các em rằng di sản tư liệu cần được bảo vệ, chỉ ngắm và ghi chép, không chạm vào bia. Đó cũng là một bài học về cách đối xử với di sản, không kém phần quan trọng so với kiến thức về khoa cử.
Câu hỏi thường gặp
Văn Miếu Hà Nội có bao nhiêu bia tiến sĩ?
Hiện có 82 tấm bia tiến sĩ, ghi các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Năm 2011, hệ thống bia này được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới.
Bia tiến sĩ đầu tiên được dựng năm nào?
Theo sử chép, việc dựng bia bắt đầu năm 1484 đời Lê Thánh Tông. Đợt đầu dựng bia cho các khoa thi từ năm 1442 trở về sau, nên năm dựng bia và năm khoa thi thường khác nhau.
Trên bia tiến sĩ ghi những gì?
Thường có trán bia nêu tên bia, một bài ký về khoa thi và ý nghĩa việc dựng bia, danh sách người đỗ xếp theo ba giáp kèm quê quán, cùng thông tin người soạn, người viết chữ và năm dựng bia.
Tiến sĩ triều Nguyễn có tên ở Văn Miếu Hà Nội không?
Không. Hệ thống bia ở Hà Nội dừng ở khoa năm 1779. Tiến sĩ triều Nguyễn được khắc tên trên bia ở Văn Miếu Huế, và có thể tra trong các sách khoa bảng triều Nguyễn.
Làm sao đọc được chữ trên bia khi không biết chữ Hán?
Bạn có thể tìm bản dịch văn bia đã được các nhà nghiên cứu Hán Nôm công bố trong sách. Khi trích dẫn, nên ghi rõ bản dịch của công trình nào vì các bản dịch có thể khác nhau ở câu chữ.
Có nên xoa đầu rùa đá khi đi thi không?
Không nên. Việc chạm, xoa vào bia và rùa đá làm hư hại di sản tư liệu. Bia tiến sĩ có giá trị là tư liệu lịch sử và biểu tượng của truyền thống trọng học, nên chỉ ngắm từ khu vực được phép.